Menu
RSS

Leiðrétting skulda Featured

Þessi grein eftir Harald L Haraldsson hagfræðing birtist í Fréttablaðinu 21. okt. 2010

Höfuðstóll er fjárhæð láns eða kröfu, að viðbættum verðbótum,  af þessari fjárhæð reiknast vextir. Ef lán eru verðtryggð breytist höfuðstóllinn í samræmi við almennar verðlagsbreytingar (hækkar með verðbólgu) eins og þær eru mældar hverju sinni. Verðtrygging er heiti á sérstöku breytilegu álagi á höfuðstól lána og er notuð til þess að tryggja verðgildi fjárskuldbindinga og bankainnistæða með viðmiðun við ákveðna vísitölu. Með verðtryggingu er tryggt að endurgreiðslur í framtíðinni haldi verðgildi samkvæmt fyrirfram ákveðnu viðmiði frá þeim degi, sem lán er veitt eða sparnaður hefst.  Hafa ber í huga að vísitala sem byggð er á mjólkurverði, áfengi, sköttum o.s.frv. er ekki náttúrulögmál hvað þá „alfa og omega“ allra viðskipta.

Verðtrygging felst í því, að verð fjárskuldbindinga hækkar eftir fyrirfram ákveðnum reglum, oftast vísitölum, reiknuðum af þar til bærum stofnunum (hagstofum). Við verðtryggingu lána er notast við vísitölu, sem kallast vísitala neysluverðs.  Í stuttu máli má lýsa því á einfaldan hátt, hvernig sú vísitala er fundinn.  Safnað er saman tilteknu magni af vöru og þjónustu í „innkaupakörfu“, þar sem m.a. er tekið tillit til neysluvenja þjóðarinnar, og heildarverð körfunnar reiknað út. Að ákveðnum tíma liðnum (mánuði) er sömu vörum og þjónustu safnað í körfuna og verðið reiknað.  Breyting á verði körfunnar milli þessara tímabila, er sú breyting sem notuð er til þess að reikna út breytingu á vísitölunni.  Hafi verðið hækkað hækkar vísitalan um það hlutfall, sem hækkuninni nemur, sem leiðir til þess, að öll verðtryggð lán tengd viðkomandi vísitölu hækka um sama hlutfall. Lítið dæmi, innkaupakarfan hinn 1. janúar kostar kr. 10.000, hinn 1. febrúar kostar sú hin sama karfa kr. 10.200, verðhækkunin nemur 2% á einum mánuði, vísitala, sem var 100 stig hinn 1. janúar er komin í 102 stig mánuði seinna, m.ö.o. verðbólgan vegna janúar nam 2%.

Í þeirri umræðu, sem nú fer fram um skuldavanda heimila og fyrirtækja er mikilvægt að hugtökin séu skýr og fólki séu þau ljós.  Frá því í desember 2007 til september 2010 hefur vísitala neysluverðs hækkað um 28,7% eða með öðrum orðum hefur neyslukarfan frá því í desember 2007 til september 2010 hækkað um 28,7%.  Þar sem verðtryggð lán tengjast þessari vísitölu hafa verðtryggð lán hækkað sem þessu nemur.

Leiðrétting á vísitölunni
Í umræðunni hefur komið fram, af hálfu stjórnvalda og banka, að ef farið verður að tillögu Hagsmunasamtaka heimilanna um 18% leiðréttingu á skuldum, þýði það um 220 milljarða kr. „afskriftir“.  Eðlilegt er að spurt sé afskrift á hverju?  Þegar þessir 220 milljarðar eru fundnir eru þeir reiknaðir sem 18% af verðtryggðum höfuðstól, þ.e. höfuðstóll láns á tilteknum tíma að viðbættum verðbótum.  Miðað við þetta er höfuðstóll lána heimilanna í dag ásamt verðbótum 1.230 milljarðar kr.

Hér er gengið út frá því, að heimilin hafi almennt ekki verið að taka ný lán á árinu 2008.  Ef það er rétt hefur höfuðstóll lánanna ásamt verðbótum frá því í desember 2008 tekið breytingum sem hér segir:

Staða lána 31/12 2007         955,7 milljarðar króna
Vísitölu hækkun 28,7%        274,3 milljarðar króna
Samtals                                1.230,0 milljarðar króna

Hér hefur ekki verið tekið tillit til vaxta, sem gætu numið í kringum 5% og kæmu til viðbótar.  Í einhverju tilfalla hafa vextir lagst við höfuðstólinn og eru þar af leiðandi meðtaldir.  Ljóst er skv. þessu, að þrátt fyrir framangreinda leiðréttingu upp á um 220 milljarða kr. hefur höfuðstóllinn frá því í desember 2007 hækkað um 54,3 milljarða kr., eða sem nemur 5,7%.  auk vaxta.  Miðað við 5%vexti af höfuðstólnum í desember 2007  gætu allt að 47,8 milljarðar hafa bæst við framangreinda upphæð miðað við vexti í 12 mánuði.  Nú eru liðnir 9 mánuðir af þessu ári þannig að vextir vegna þess kæmu til viðbótar að auki. Nú er spurt, hvað hefur valdið svo mikilli hækkun á vísitölunni frá því í desember 2007 á tíma sem atvinnuleysi hefur aukist umtalsvert, laun lækkað, mikill samdráttur í eftirspurn af vöru og þjónustu o.s.frv.

Helstu áhrifavaldar til hækkunar vísitölunnar árið 2008 og fram til dagsins í dag eru:

1. Íslenskar fjármálastofnanir og fjársterkir Íslenslendingar tóku stöðu gegn krónunni. Gengið féll, innfluttar neysluvörur hækkuðu í verði, sem leiddi til þess, að neyslukarfan hækkaði umtalsvert í verði og þar með verðtryggð lán.

2. Vegna efnahagshrunsins, hefur af hálfu stjórnvalda verið gripið til víðtækra gjaldskrár- og skattahækkana, sem mælast í neyslukörfunni og þar með í vísitölu neysluverðs til hækkunar á lánum landsmanna.

3. Vegna liðar eitt og tvö hér a framan hafa innlendir framleiðendur þurft að grípa til hækkunar á vöru og þjónustu.

Samfara hruninu hafa neysluvenjur þjóðarinnar breyst.  Þannig má gera ráð fyrir að neysla á innfluttum vörum hefur dregist saman vegna verðhækkunar á þeim.  Eru þessar vörur enn í vísitölukörfunni? Íslendingar kaupa ekki sömu vörur og þeir gerðu fyrir hrun.  Ef þetta hefur ekki verið leiðrétt er vísitöluútreikningurinn ekki réttur.

Með vísan til framanritaðs er lagt til að gerð verði rannsókn á því hvað framangreind atriði hafa haft mikil áhrif á hækkun neysluverðsvísitölunnar frá því í desember 2007.  Jafnframt er spurt, hvort eðlilegt sé að lántakendur eigi að bera allan kostnað af því, að íslenskir aðilar tóku stöðu gegn krónunni og eiga lántakendur einnig að taka á sig allan herkostnaðinn, þ.e. áhrif gjaldskrár- og skattahækkana sem grípa hefur þurft til vegna efnahagshrunsins?

Í Fréttablaðinu 28. maí 2009 birtist grein eftir undirritaðan sem skrifuð var fyrir hönd Hagsmunasamtaka heimilanna.  Í niðurlagi greinarinnar segir m.a.:  Hagsmunasamtök heimilanna ítreka tillögur sínar um að komið verð til móts við heimili og fyrirtæki í landinu:

1. Gengistryggðum lánum verði breytt í verðtryggð lán miðað við það gengi sem var þegar viðkomandi lán var tekið.  (Nú leggja samtökin til að leiðréttingin miðist við stöðu lána 1. janúar 2008)

2. Vísitala neysluverðs verði leiðrétt.  Þannig taki bæði skuldarar og lánveitendur á sig skaðann af bankahruninu.

Verði farið að þessum tillögum mun fjölda heimila og fyrirtækja verða forðað frá gjaldþroti.  Þetta mun leiða til þess að hjól atvinnulífsins fari að snúast að nýju.

Því miður náðu þessar tillögur ekki fram að ganga á sínum tíma.  Nú vitum við hvernig farið hefur fyrir gengistryggðum lánum, allt logar í málaferlum.

Með vísan til framanritaðs ítreka Hagsmunasamtök heimilanna tillögu sína um leiðréttingu á verðtryggðum lánum.

Fyrir hönd Hagsmunasamtök heimilanna
Haraldur L. Haraldsson, hagfræðingur

 

Last modified onThursday, 28 February 2013 22:03
back to top

Alþingi

Gagnlegar upplýsingar

Leiðbeiningar í lánamálum heimilanna