Þann 22. febrúar síðastliðinn skrifaði Ásgeir Daníelsson, forstöðumaður rannsóknar- og spádeildar hagfræðisviðs Seðlabanka Íslands, greinina Verðtrygging, vextir og peningamálastefna Seðlabankans. Þar svarar hann grein minni Verðtryggð lán eru með hærri vexti frá 16. febrúar.  Þar kallar hann óbeint eftir því að ég skýri út hví verðtryggð lán ættu að vera með hærri vöxtum. Mér er ljúft og skylt að svara Ásgeiri og þeim athugasemdum sem hann setur fram.

Til að geta útskýrt hví raunvextir verðtryggðra lána ættu að vera og eru hærri, eins og framkvæmd verðtryggingar er í dag, er raunar hægt að taka nokkra hluta úr pistli Ásgeirs og svara þeim sérstaklega. Af þeim svörum er svo hægt að byggja upp grundvallarútskýringu þess hví raunvextir verðtryggðra lána ættu að jafnaði að vera og eru hærri en óverðtryggðra. Það verður gert í hluta tvö. Fyrst verður þó að útskýra stuttlega mikilvægan mun á milli óvissu (e. uncertainty) og áhættu (e. risk) og átta sig á því hvernig verðtrygging eyðir ekki aðeins áhættu um raunvexti heldur óvissu um raunvexti og ríflega það.

Í þessum hluta verður aðeins bent á þá staðreynd að „tilgangurinn með verðtryggingu er að útiloka áhættu vegna verðbólgu í samningi“ og enn fremur að þeim tilgangi er ekki fullnægt með verðtryggingu sem byggist á vísitölu neysluverðs, líkt og á Íslandi.

Í umfjölluninni hér á eftir verður gengið út frá því að engin vandamál séu varðandi mælingu á verðbólgu, þ.e. virðisrýrnun gjaldmiðilsins, líkt og í fyrri hlutanum er bent á að hækki raunvexti lána. Slík forsenda er vitanlega empíriskt fráleit en jafnvel þótt hún eigi við er sýnt fram á að Fisher kenningin á ekki endilega alltaf við; það skiptir m.ö.o. máli hvernig verðtrygging er framkvæmd.

Eitt helsta viðfangsefni ríkisvaldsins allt frá hruni hefur verið að leita leiða til að endureisa gamla fjármálakerfið í óbreyttri mynd. Vegna bágrar stöðu ríkissjóðs hefur ríkisvaldið farið þá leið að láta almenning í landinu borga fyrir þessa endurreisn svo að einhverjir vogunarsjóðir út í heimi græði nógu mikið. Ríkisvaldið skelfur af hræðslu ef eitt hótunarbréf frá lögfræðingi hrægammanna birtist. Ekkert er horft til þess að það voru fjármálastofnanir sem rústuðu landinu með skelfilegum afleiðingum fyrir þjóðina alla.

Með nýjum dómi Hæstaréttar staðfestist að ríkisvaldið gerðist óvenju ósvífið í verktakavinnu sinni fyrir fjármálakerfið. Alþingi samþykkti lög sem brutu stjórnarskrána og tóku rétt af tugþúsundum heimila. Það kom reyndar ekki á óvart þegar haft er í huga að frumvarp laganna var skrifað af bankamanni sem nú er starfsmaður Samtaka fjármálafyrirtækja, einmitt þeirra sömu og sögðu að gengistryggð lán væru ólögleg árið 2001 en sáu ekkert að því að bjóða upp á þau nokkrum árum síðar. Tilgangur lánveitinganna var að sjálfsögðu að auka gróðann með ólögmætum hætti. Hæstiréttur staðfesti það með dómi árið 2010. Þá bar fjármálafyrirtæki að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem það hafði ranglega af honum haft eins og stóð í vaxtalögunum áður en þeim var breytt.

Ég get ekki að því gert, að það fer voðalega í taugarnar á mér, þegar Gylfi Arnbjörnsson, Arnar Sigurmundsson og fleiri varðmenn lífeyrissjóðakerfisins byrja með grátkórinn sinn um að amma gamla eigi að greiða verði lífeyrissjóðirnir krafðir um að taka þátt í lækkun á skuldum heimilanna. Vilhjálmur Bjarnason, fjárfestir, tók síðan undir með kórnum í Silfri Egils í dag. Rök þeirra eru í grófum dráttum að leiðrétting lána upp á 200-250 ma.kr. sé stærsta eignatilfærsla í sögu lýðveldisins, að lífeyrissjóðirnir hafi orðið fyrir svo miklum skaða að bæta yrði þeim sem núna eru að taka lífeyri tjón þeirra, ef frekar yrði bætt á tjónið og síðan hjá Vilhjálmi í Silfrinu, að menn hafi gengið út frá því að kaup lífeyrissjóðanna á bréfum Íbúðalánasjóðs (og forvera hans) væri áhættulaus fjárfesting.

Málið er að hvernig sem á allt er litið, þá eru það yngri sjóðfélagar sem eru að taka á sig tjónið sem lífeyrissjóðirnir urðu fyrir í hruninu og ekki bara í hruninu heldur eru yngri sjóðfélagar líka að taka á rangar forsendur sjóðanna í gegn um tíðina sem hafa í reynd leitt til þess að eldri sjóðfélagar hafa ekki safnað fyrir þeim réttindum sem þeir eru ýmist að fá greidd út eða verið er að lofa að þeir fái greitt út þegar þeir hefja töku lífeyris. Í þessari færslu (sem ég er búinn að ganga með í maganum nokkuð lengi og hefur verið tilbúin í nokkra daga) fer ég yfir það sem ég tel vera mesta eignatilfærsla sem er í gangi á Íslandi í dag og ennþá stærri sem er framundan. Stóra málið er að yngri sjóðfélagar eru að tapa mun hærri upphæðum í kerfinu en þeir eldri.

Maður verður aldrei uppiskorpa með efni til að skrifa um meðan fjármálafyrirtækin og stjórnvöld eru jafn upptekin við að sleikja rassinn á fjármagnseigendum og raun ber vitni.  Stjórnarþingmenn og ráðherrar hafa hrúgast í ræðustóla til að tala um stjórnarskrárvarinn eignarétt kröfuhafa.  Fjármálaráðherra var svo hræddur við kröfuhafa, þegar verið var að semja um endurreisn bankanna, að hann þorði ekki annað en að lúffa fyrir þeim svo þeir færu ekki í mál.  Forsætisráðherra, fjármálaráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra voru svo hrædd við Breta og Hollendinga að þau þorðu ekki annað en að samþykkja ábyrgðir sem þjóðin hafnaði.  Nú bankarnir þorðu ekki annað en að dæla milljörðum á milljörðum ofan inn í peningamarkaðssjóði sína svo fjármagnseigendur töpuðu ekki því sem þeir voru búnir að tapa.  Einhverra hluta vegna, þá hafa útlendingar sem eiga íslenskar krónur fengið alveg sérmeðferð, þar sem þeim eru boðið ofurkjör á ríkisskuldabréfum, toppvextir í boði Seðlabankans á innlánum síðan er þeim, einum hópi kröfuhafa, tryggð útleið.  Þá eru það sægreifarnir sem hafa fengið allt að 70% niðurfellingu lána sinna án þess að nýi bankinn hafi eignast svo mikið sem skitið hlutabréf í fyrirtækjunum.  Aðrir stórlaxar hafa gengið til samninga um skuldauppgjör, sem byggir á því að þeir halda krúnudjásninu þó annað skart fái að fjúka.  Rúsínan í pylsuendanum er náttúrulega þegar hópur ofurríkra Íslendinga fékk ekki bara höfuðstól innstæðna sinna greiddan út upp í topp, heldur líka áfallnar verðbætur og vexti, þegar innstæður voru að fullu fluttar frá gömlu bönkunum til þeirra nýju.

Í Kastljósi fyrir helgi vísaði forsætisráðherra í eignarréttarákvæði Stjórnarskrárinnar sem hindrun gagnvart því að hægt sé að hjálpa fólki með verðtryggð veðlán undir markaðsvirði eignar. Ég ætla hér að gera heiðarlega tilraun til að útskýra að hið gagnstæða gildi. Að það stríði gegn eignarréttarákvæði Stjórnarskrárinnar að hjálpa þessu fólki ekki.  Við blasir þá að hægt er að leiðrétta verðtryggð lán án þess að óttast að lánastofnanir og erlendir kröfuhafar bankanna geti borið fyrir sig eignarréttarákvæði Stjórnarskrár í andstöðu sinni.

Samtökin fengu nýlega sent bréf frá félagsmanni um svik bankanna með vaxtaútreikningum og vaxtavöxtum. Við leyfum okkur að birta það hér til fróðleiks og bendum á að hann sækir upplýsingar úr bókinni Vextir og Vaxtavextir eftir Þór Guðmundsson sem kom út 1991 og fæst í bóksölu Stúdenta.

Ég er nærri hættur að horfa á umræðuþætti í sjónvarpinu. Venjulega snúast þeir upp í þrætur og pex, þar sem orð stendur gegn orði og áheyrandinn  er jafnnær að þætti loknum. Ég ætlaði þó að gera undantekningu og horfa á þau Andreu J. Ólafsdóttur og Vilhjálm Bjarnason tala um verðtrygginguna, ekki alls fyrir löngu, vegna þess að hún hefur lengi verið mér áhugamál, ég hef kynnt mér hana og afleiðingar hennar meira en margur annar og skrifað um hana greinar, fleiri en eina. -  En ég gafst upp.  Mér blöskraði svo mont og óskammfeilni Vilhjálms Bjarnasonar, að ég lokaði sjónvarpinu.

Haukur Arnþórsson, stjórnsýslufræðiingur um fyrirmæli reglu Seðlabanka Íslands nr 492/2001 um verðtryggingu: „Ekki verður annað séð en að reglugerðin taki ákvarðanir sem eru að miklum mun meira íþyngjandi gagnvart almenningi en lagaheimildin stendur til, enda virðist uppfærsla höfuðstóls bera með sér að verðbæta megi þegar áfallnar verðbætur (vaxtavextir). Þá leiðir hún til breyttrar veðstöðu og þar með lakari eignastöðu almennings.“

Tilvitnunin er tekin úr grein Hauks sem birt er á visir.is udnir adsendu efni.

Sjá greinina í heild sinni