Til: Nefndar á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytis sem hefur það hlutverk að endurmeta löggjöf og koma með tillögur um hvernig styrkja megi stöðu skuldara.

B.t. Ránar Ingvarsdóttur
Austurstræti 8-10
150 Reykjavík

Efni: Hér er fyrir hönd Hagsmunasamtaka heimilanna leitast við að svara spurningum nefndar þeirrar sem hefur það hlutverk að endurmeta löggjöf og koma með tillögur um hvernig styrkja megi stöðu skuldara m.t.t. mats á árangri nýrra lagaákvæða um greiðsluaðlögun.

1. Hvernig hefur þín stofnun/samtök komið að þessu nýja úrræði?
   Hagsmunasamtök heimilanna voru umsagnaraðili um greiðsluaðlögun samningskrafna og bentu þá meðal annars á mikilvægi þess að skuldurum væri ekki mismunað á grundvelli þess hverjir kröfuhafar eru, hvar til þeirra er stofnað, sem og þess hvernig þeir hafa aflað sér tekna síðustu ár. Einnig var í þeirri umsögn (sjá nánar meðfylgjandi) lögð áhersla á að veð takmarkist við þá eign sem sett er að veði og að kröfuhafar hafi ekki heimild til að fara út fyrir veðandlag. Samtökin voru ekki beðin um umsögn vegna greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna og í raun lítið um það úrræði fjallað eða rætt á opinberum vettvangi eða með öðrum hætti og bendir allt til þess að það hafi verið samið fyrst og fremst með hagsmuni fjármálastofnana (lánveitenda) að leiðarljósi fremur en hagsmuni heimila (eða lántaka).
2. Hvert er ykkar mat á því hvernig ný lagaákvæði um greiðsluaðlögun hafa gagnast þeim sem á þurfa að halda ? ( l. nr. 24/2009 sbr. l. nr. 21/1991 og l. nr. 50/2009).
   Úrræðið virðist helst geta nýst þeim sem hafa verið vera atvinnulausir um tíma eða hafa af einhverjum orsökum orðið fyrir miklu tekjufalli. Ýmislegt bendir til þess að atvinnuleysi, eða verulegt tekjufall séu meginforsendan fyrir heimild til greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna. Jafnframt er ekki um eftirsóknarvert úrræði að ræða í ljósi þeirrar óvissu sem skapast við lok greiðsluaðlögunartímabilsins (eftir fimm ár) og þess að veðsetning geti orðið 110% af verðmæti eigna úrræðisþega. Þátttakandi í rýnihópi þakkaði fyrir að vera ekki með vinnu því það væri hvort eð er ógjörningur að greiða af stökkbreyttu erlendu láni þó hún væri með vinnu. Viðkomandi var jafnframt fullviss um að hún hefði þá ekki átt kost á úrræðinu, og hefði þá þurft að borga allar tekjur sínar í einhverja botnlausa hít og þannig hefði viðkomandi fjármálastofnun orðið áskrifandi að launum viðkomandi. Spyrja má þó hvað muni gerast að leikslokum hjá viðkomandi, og hversu ákjósanlegur eða óákjósanlegur kostur úrræðið var, kemur því miður ekki í ljós fyrr en að þeim tíma liðnum. Einnig virðist úrræðið geta nýst þeim sem hafa setið uppi með tvær fasteignir vegna hruns fasteignamarkaðarins og eru komnir í greiðsluþrot vegna þess. Í slíkum tilvikum væri hins vegar ástæða til að skoða möguleika á að færa einhver veð yfir á aðra eignina (upp að 100% verðgildi) og veðhafar leysi hana til sín til eignar. Með þeim hætti mætti leysa viðkomandi aðila úr fjötrum efnahagshrunsins og lánveitendur jafnframt látnir axla sína ábyrgð á lánveitingum sínum. Dæmi eru um og hætta er á að þeir einstaklingar sem nýti sér þetta úrræði verði ráðstafað svo knöppum ráðstöfunarfjárhag eftir meðferð þessa úrræðis að þeir eigi fáa aðra kosti en að flýja land, eða afla sér svartra tekna til að komast af, þar sem dæmi eru um að viðmið framfærslukostnaðar séu víðs fjærri raunverulegum kostnaði. Svo lág viðmið og þröngur kostur í svo langan tíma sem úrræðið tekur til hefur án efa fælingaráhrif, þannig að margir meti úrræðið ekki sem lausn heldur sem hnappheldu.
3. Hvað hefur nýst vel að ykkar mati og úr hverju þyrfti að bæta?
   Hagsmunasamtök heimilanna ákváðu í ljósi þessarar fyrirspurnar að kalla eftir sjálfboðaliðum meðal félagsmanna sinna til að taka þátt í rýnihópi . Markmiðið var að afla upplýsinga beint frá úrræðisþegum og virkja í þeim tilgangi félagsauð samtakanna. Einnig tóku þátt einstaklingar sem höfðu velt fyrir sér valkostinum en komist að þeirri niðurstöðu að gjaldþrot væri betri kostur. Alls tóku 8 félagsmenn þátt í rýnihópnum (sjá einnig meðfylgjandi ítarlegri samantekt úr rýnihópi) en einnig var rætt við fleiri félagsmenn sem höfðu farið í gegnum úrræðið. Eftirfarandi tillögur til úrbóta taka m.a. mið af rýnihópi og umræðu sem þar fór fram en einnig málefnalegrar umræðu innan samtakanna um stöðu skuldara og lögin jafnt og annað sem lýtur að ráðgjöf og fyrirkomulagi greiðsluaðlögunar. Tillögur til úrbóta (lögin, upplýsingagjöfin, ráðgjöfin o.fl.): Bæta þarf almennt ráðgjöf Ráðgjafarstofu heimilanna, skerpa á hlutverki hennar og tryggja að tilgangur hennar sé að standa vörð um hagsmuni lántakans/skuldarans (úrræðisþega) en ekki lánveitenda. Að starfsmenn ráðgjafastofu séu að stórum hluta úr bankageiranum, launakostnaður þeirra og aðstaða RH sé greiddur af fjármálastofnunum vegur verulega að óhlutdrægni RH. Þ.e.a.s. að tilgangur RH og úrræðisins sé ekki fyrst og fremst að tryggja skammtíma greiðslugetu lántaka heldur að tryggja- langtímahagsmuni og úrræði lántaka. Þar sem um NAUÐASAMNINGA er að ræða er mikilvægt að ráðgjafar og lögfræðingar upplýsi úrræðisþega um að semja megi um skuldir og að viðkomandi aðilar leitist við að gera það til að tryggja hagsmuni úrræðisþegans til hvoru tveggja lengri tíma litið sem og skamms tíma litið. Tryggja þarf þjálfun þeirra sem veita ráðgjöf og leiðsögn um úrræðin og að þeir fari yfir afleiðingarnar, þ.e.a.s. hvoru tveggja jákvæðar sem og neikvæðar afleiðingar. Tryggja þarf þjálfun og skerpa á hlutverki umsjónarmanna og þeirra sem veita lögfræðilega ráðgjöf vegna þessa úrræðis. Þar sem um nauðasamninga er að ræða þurfa lögin að tryggja að ráðþegar fari ekki á vanskilaskrá þegar þeir nýta þetta úrræði. Hins vegar mætti skoða hvort úrræðisþegar fari á vanskilaskrá innan ákveðinna tímamarka, ef þeir standa ekki í skilum samkvæmt greiðsluáætlun greiðsluaðlögunarinnar. Tímabundin greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna skapar fullkomlega óásættanlega óvissu fyrir íbúðareigendur um hvað taki við þegar henni lýkur, eftir allt að fimm ár. Það getur ekki verið ákjósanlegur kostur fyrir fjölskyldur að búa í og greiða af yfirveðsettri eign (110%). Breyta þarf lögum um samningsveð (sjá nánar neðar) þannig að veð fari ekki út fyrir veðandlag og að viðkomandi eigi jafnframt kost á að skila veðsettri eign til kröfuhafa. Spurning er hvort greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna sé vænlegur kostur fyrir skuldara (hús- og bíleigendur)) í ljósi þeirrar óvissu sem það skapar fyrir húseigandann. Eins verður að teljast óeðlilegt að veðkröfur skuli geta farið út fyrir markaðsverð eignarinnar, lánveitendur þurfa að axla sína ábyrgð á sínum lánveitingum (sjá nánar um samningsveð). Skerpa þarf á því hvað gerist að fimm árum liðnum þegar greiðsluaðlögun lýkur og skýra hver staða úrræðisþega geti orðið þá t.d. gagnvart kröfuhöfum. – Úrræðisþega þarf að vera ljóst fyrirfram hvaða valkostir verði í boði á þeim tímapunkti til að minnka óvissuna um ávinning úrræðisins og auka á þrekið til að halda út úrræðistímann. Úrræðið nær ekki til einstaklinga með eigin rekstur, einyrkja og lítilla rekstrareininga, sem eru þó með persónuleg veð bundin í heimilum lántakenda. Önnur lög sem þarfnast úrbóta: Lög um Samningsveð: Hagsmunasamtökin telja frumvarp um breytingar á lögum um samningsveð, nr. 75/19997 forgangsmál til réttarbóta fyrir skuldara hér á landi og að það eitt og sér muni breyta mun meiru en lög um greiðsluaðlögun koma til með að geta gert.(Þskj. 39. -39. Mál á 137. Löggjafarþingi 2009). Samtökin telja að lánveitendur verði að láta duga það veð sem sett var að veði við lántöku og því er algjörlega ófært að ætla húseigendum að sitja í lok greiðsluaðlögunar, eftir með 110% veð á eign sinni. Þá hljóti að vera ákjósanlegra að fá að skila til lánveitanda eign þeirri sem var sett að veði við lántöku. Til lengri tíma litið ættu þessar breytingar að tryggja betur en raunin hefur verið að lánveitendur sýni ábyrgð í sínum útlánum og jafnframt stuðla að eðlilegri verðmyndun á markaði. Lög um fyrningu kröfuréttinda nr. 150 / 2007 (eða önnur viðeigandi lög): Samtökin leggja til að komið verði í veg fyrir að hægt sé að endurvekja kröfur endalaust gagnvart fólki sem verður gjaldþrota þannig að kröfum verði slitið með endanlegri fyrningu við lok kynntra úrræða, að hámarki eftir 5 ár frá að kröfu er þinglýst (ATH tímamörk). Tryggja þarf að einstaklingar eigi þess kost að ,,byrja upp á nýtt“ og lifa mannsæmandi lífi „ofan jarðar“ hér á landi.
4. Við lagasetningu var gerður greinarmunur á greiðsluaðlögun vegna óveðtryggðra krafna annars vegar og fasteignaveðkrafna hins vegar. Hvert er ykkar mat á þessu fyrirkomulagi? Kostir og gallar.
   Þessi aðgreining á greiðsluaðlögun fyrir annars vegar á samningsskuldum og hins vegar fasteignaveðskuldum eykur fyrst og fremst flækjustigið og torveldar þeim sem nýta sér úrræðin að gera greinarmun á þessu tvennu og átta sig á því hvað felst í hvoru tveggja. Ein lög sem taka á hvoru tveggja ættu að geta bætt úr þessu.
5. Tiltekin skilyrði eru fyrir því að hægt sé að leita greiðsluaðlögunar. Hvert er mat ykkar á þessum skilyrðum? Kostir og gallar.
   Samkvæmt gr. 2 lið a. (63. gr. a.) í lögum um breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl.,nr. 21 26. mars 1991 (greiðsluaðlögun) eru einstaklingar sem hafa undangengin þrjú ár borið ótakmarkaða ábyrgð á atvinnustarfsemi nú útilokaðir frá því að nýta sér greiðsluaðlögunarúrræðið vegna samningskrafna. Þetta skilyrði mismunar fólki á grundvelli þess hvernig það hefur aflað sér tekna síðustu ár. Það útilokar í raun stóra hópa fólks í samfélaginu (t.d. bændur, listamenn og sjálfstætt starfandi ráðgjafa og einyrkja af ýmsum toga) sem ættu að eiga rétt á úrræðinu jafnt og aðrir. Jafnframt er alfarið horft fram hjá þeirri þróun sem átt hefur sér stað síðustu ár þar sem fólk kýs í auknum mæli að stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og nýsköpun af ýmsum toga með tilheyrandi verðmætasköpun og atvinnubyggingu. (eru ekki fleiri atriði hér – man þó ekki kröfurnar svona í svipinn).
6. Er þetta úrræði nægilega þekkt í þjóðfélaginu? Hefur það náð til þeirra aðila sem á þurfa að halda? Ef ekki, getið þið nefnt tilteknar leiðir til að ná til fólks?
   Úrræðið, eða hugtakið er í sjálfu sér orðið nokkuð þekkt í umræðunni. Fáir virðast þó vita hvað í því felst. Eins virðast margir ekki átta sig á muninum á þeim úrræðum sem verið er að bjóða upp þ.e.a.s. á greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna, greiðsluaðlögun samningsskulda, greiðslujöfnun, skuldaaðlögun, frysting o.s.frv. enda mörg ný hugtök orðið til og notuð í umræðunni nú kjölfar efnahagshrunsins. Úrræðið gengur út á að verja hagsmuni lánveitenda með öllum ráðum, á kostnað lánþega, þrátt fyrir kerfishrun og forsendubrest flestra veðlána. Úrræðið ætti að nýtast við „eðlilegar“ aðstæður, sem neyðarúrræði. Við þessar einstöku aðstæður kerfishruns hlýtur að þurfa að tefla fram ALMENNUM úrræðum til að forða því að stórir hópar lánþega séu þvingaðir til að nýta sér þetta úrræði.
7. Annað sem þið viljið taka fram?
   Greiðsluaðlögun um samningsskuldir er að því virðist beitt sem einstaklingsúrræði og skýtur það skökku við í tilfellum þar sem fleiri aðilar stofna til skulda og afla tekna á heimilum. Svo virðist sem öðrum aðilanum sé ráðlagt að fara í greiðsluaðlögun til að koma í veg fyrir að báðir aðilar fari á vanskilaskrá. Horfa þarf til þess hversu margir sjá um framfærslu og stofna til skulda á viðkomandi heimilum. Skoða þarf allar skuldir og tekjur heimila heildstætt en ekki aðeins m.t.t. eins aðila þegar um er að ræða fleiri framfærsluaðila og skuldara á viðkomandi heimilum. Í því samhengi er lykilatriði að komið sé í veg fyrir að úrræðisþegar fari á vanskilaskrá. Annað hlýtur að vera til þess fallið að grafa undan samstöðu hjóna eða fólks í sambúð. Sjá ofar (svar við spurningu 3) aðrar tillögur til lagabreytinga til að bæta stöðu skuldara hér á landi og koma í veg fyrir annars vegar að lánveitendur geti tekið veð í fólki og hins vegar að kröfuhafar geti hundelt fólk alla ævi. Einnig er mikilvægt að ríkisstjórnin komi með raunveruleg úrræði fyrir heimilin í landinu sem koma í veg fyrir að þau þurfi í stórum stíl að leita niðurlægjandi úrræða sem þessara á næstu árum. Gera þarf fólki kleift að starfa og lifa með reisn hér á landi.

Að lokum, þá tekur úrræðið alls ekki á kerfishruni fjármálakerfisins og forsendubresti þeim sem það hefur haft í för með sér og birtist í verulega íþyngjandi stökkbreytingu á veðlánum og eignaupptöku hjá lántakendum. Þær efnahagslegu hamfarir sem dunið hafa yfir heimilin í kjölfar efnahagshrunsins kalla á mun almennari, sanngjarnari og gagnsærri úrræði til að verja stöðu heimilanna, í formi leiðréttinga á höfuðstólsbreytingu persónulegra neytendalána. Með almennum leiðréttingum á höfuðstóli lána má fækka verulega í þeim hópi sem þurfa á sértækum úrræðum að halda, á borð við greiðsluaðlögun, á næstu mánuðum og árum.

Samantekt úr rýnihópi v. greiðsluaðlögunar þann 2. sept. 2009

Virðingarfyllst,
f.h. Hagsmunsasamtaka heimilanna / www.heimilin.is

Arney Einarsdóttir
Marinó G. Njálsson
Friðrik Ó. Friðriksson
Þórður B. Sigurðsson, formaður