Útifundur á Austurvelli 12.des 2009 

Þessa ræðu má sjá lifandi hér.

Sem frjálsir þegnar hefur almenningur í landinu kosið sér fulltrúa, sér jafna menn og konur, til að fara með hagsmunamál sín í stjórnsýslu og lykilstofnunum samfélagsins. Það er gert í því sjónarmiði að jafna stöðu þegnanna á milli, skapa jöfn skilyrði til búsetu og atvinnu, sem og að hlúa að uppbyggingu samfélagslegra þátta.

Undanfarin ár hefur þessi skilningur snúist allur á hvolf og við þegnarnir erum farnir að þjóna samfélagsyfirbyggingunni og erum orðnir að þrælum fjármálastofnana. Ef skapa á skilyrði fyrir frjálsa þegna til að búa í þessu landi og byggja hér upp þróttmikið atvinnulíf og samfélag til framtíðar, verður að snúa þessum formerkjum aftur við og hlúa að grunnstoðum samfélagsins, þegnunum sjálfum, heimilunum í landinu.

Því miður, og af biturri reynslu, getum við ekki treyst stjórnvöldum og fjármálafyrirtækjum til að gæta hagsmuna heimilanna í landinu. Þeirra sjónarmið eru enn of sjálflæg og á kostnað heimilanna. Við verðum að gera það sjálf.

Hagsmunasamtök heimilanna eru óháður, ópólitískur og lýðræðislegur vettvangur fyrir fólkið í landinu til að sameinast um að verja og bæta hagsmuni heimilanna í landinu. Í þessum samtökum getum við sameinað krafta okkar til að hafa raunveruleg áhrif til viðsnúnings á óheillavænlega þróun í málefnum heimilanna, sem nú einkennist af þröngri hagsmunagæslu fárra og gengur aðeins upp í skamman tíma.

Heimilin eru einn af hornsteinum hagkerfisins. Við gerum þá kröfu að heimilin njóti skilnings og friðhelgi sem slík. Heimilin eru ekki, og mega ekki vera, botnlaus sjálftökusjóður til að bæta fyrir tjón sem varð vegna óábyrgrar útlánastefnu fjármálastofnana og meingallaðrar efnahagsstjórnar stjórnvalda.

Staða heimilanna er þrúgandi og horfur komandi árs dökkar – nema við sameinumst um breyttar áherslur

Íslensk heimili hafa aldrei verið jafn skuldsett og eru nú þau skuldsettustu innan OECD. Á síðustu 5 árum hafa heildarskuldir heimilanna aukist úr um 880 ma í um 2020 ma kr., ekki síst vegna kerfisbundinnar skuldsetningar, meingallaðs lagaumhverfis neytenda og verðtryggðra okurvaxta. Í september sl. voru um 19.600 einstaklingar á vanskilaskrá. CI býst við að um að tala greiðsluþrota geti hækkað í um 27.000 manns innan 12 mán., nema verulegar breytingar eigi sér stað.

SÍ mælir að kaupmáttur hafi lækkað um 8% frá hruni og býst við alls 25% samdrætti kaupmáttar til ársloka 2011. Jafnframt er áfram búist við háu atvinnuleysi á sama tíma. SÍ taldi greiðslubyrði um 19.500 heimila yfir hættumörkum í ársbyrjun árs, en þá var ekki tekið tillit til LÍN lána og lána ýmissa smærri lífeyrissjóða. Í febrúar nk er boðuð nauðungarsala á 1000 fyrstu heimilunum sem þegar eru komin í þrot. Skv könnun HH náðu um 44.500 heimili endum rétt svo saman í sumar, ma með því að ganga á sparnað.

Staða heimilanna er graf alvarleg og því þurfum við að sameinast um mótvægisaðgerðir strax. Hagkerfið í heild er í húfi.

Eruð þið sátt við kynnt úrræði stjórnvalda og fjármálafyrirtækja?

Stjórnvöld frýja sig að mestu leiti ábyrgð á skuldastöðu heimilanna, þrátt fyrir mjög beinan þátt í aðdraganda hrunsins. Það er ljóst að tekjur ríkisins á undanförnum árum jukust gríðarlega samhliða vexti fjármálakerfisins og kerfisbundinni skuldsetningu heimila og atvinnulífs.

Stjórnvöld innleiddu á sínum tíma lög um verðtryggingu veðlána, sem er ein af aðalrótum vandans. Þau ein geta afnumið hana. Umfangsmiklar lagabreytingar undanfarinna ára um starfsemi fjármálafyrirtækja eru að miklu leiti til komnar að frumkvæði viðskiptaráðs og fjármálafyrirtækja, án sjónarmiða neytenda. Breyting á lögum um lífeyrissparnað og fjárfestingastefnu lífeyrissjóðanna skipti líka gríðarlegu máli í allri útrásinni. Stjórnvöld báru loks ábyrgð á eftirliti með hagkerfinu og starfssemi fjármálafyrirtækjanna. Ábyrgð þeirra er því mikil, bæði vegna aðgerða og aðgerðaleysis.

Stjórnvöld reyna nú eftir mætti að sundra samstöðu lántakenda og beina okkur til okkar lánveitenda. Ítrekað leggja þau áherslu á afborganir lána umfram þróun höfuðstóls og eignamyndunar. Úrræðin snúast að mestu leiti um að halda stökkbreyttum höfuðstól óbreyttum inni í bókfærðu eignasafni fjármálafyrirtækjanna og lækka afborganir tímabundið með lengingu eða greiðslujöfnun lána. Þetta mun almennt leiða að lokum bæði til þyngri afborgana og hærri heildarkostnaðar fyrir lántakendur.

Stjórnvöld hafa falið fjármálafyrirtækjum að koma sér saman um sértæka skuldaaðlögun til að taka á skuldavanda alvarlegri mála án dómsúrskurðar. Þessi leið er öll á forsendum fjármálafyrirtækjanna og þýðir bæði mögulega eignaupptöku og verulega fjárræðisskerðingu í allt að 3 ár. Stefnt er að því að sem flestir, sem þurfi umfangsmeiri endurskipulagningu skulda fari þessa leið, til að íþyngja ekki dómskerfinu. Fjármálafyrirtækin útfæra þetta úrræði þó hvert með sýnu sniði sem ruglar fólk og mismunar því í lausnum.

Lokúrræði stjórnvalda er greiðsluaðlögun, sem er nauðarsamningur, þar sem skuldastaða og greiðslugeta er jöfnuð með dómsúrskurði. Þessi leið þýðir líka verulega fjárræðisskerðingu og tekur um 3‐5 ár.

Stjórnvöld gera lítið til að forða því að sá hópur stækki sem þarf á greiðsluerfiðleikaúrræðum að halda. Þeir sem fóru varlegast og geta enn staðið undir gríðarlegum hækkunum á lánum sínum eiga enga leiðréttingu að fá. Þeir sem fá mestu aðstoðina voru með mestar skuldir og þeir sem eiga engar eignir á móti skuldum fá mesta leiðréttingu og niðurfellingu skulda. Þeir eru ekki síst starfsmenn fjármálafyrirtækjanna sjálfra, sem verða vanhæfir til starfa komist þeir í greiðsluþrot.

Bankarnir hafa almennt fengið miklar afskriftir frá sínum kröfuhöfum og ber að veita þeim áfram til sinna lántakenda að fullu og sem fyrst. Undanfarna daga hafa bankarnir kynnt nokkrar leiðir, sem flestar snúa að gengistryggðum lánum, þar sem þeir hafa mestan hag af því að losa sig við gengisáhættu og neikvæðan vaxtamun inn‐ og útlána. Því miður ganga þau tilboð almennt of skammt, en sýna nokkuð lægri greiðslubyrði 3 fyrstu árin, en verða svo óhagstæðari og jafnvel dýrari í heild en upprunalegu lánin. Arion sker sig þó úr með sín tilboð sem leiða til almennt til nokkurra leiðréttinga, þó minni en gefið er í skyn. Við munum fjalla betur um þessi úrræði sérstaklega á næstu dögum.

Er það ásættanlegt að stjórnvöld láti fjármálafyrirtækjunum það fullkomlega eftir hve miklar leiðréttingar verða og hvort lántaki fái yfir höfuð leiðréttingu? Getur slíkt ójafnræði leitt til sátta? Hvernig ætla lífeyrissjóðirnir og Íbúðalánasjóður að mæta sínum lántakendum? Stjórn Hagsmunasamtaka heimilanna fagnar almennt auknum heimildum fjármálafyrirtækja til að mæta breyttum forsendum viðskiptavina sinna. Það mun þó án efa hafa verulega neikvæð og langvinn áhrif á hagkerfið ef stór hluti lántakenda er þvingaður til að nýta sér þessi úrræði. Kynnt tilboð bankanna ganga almennt of skammt og það er óviðunandi að lántökum sé mismunað eftir því hvar þeir eru með sín lán í þessu ástandi.

Kröfurnar

Ljóst að alger forsendubrestur er kominn upp í veðlánum heimilanna, bæði hvað varðar verð‐ og gengistryggð lán. Staðan vegur að fjárhagslegu sjálfstæði íslenskra heimila, grefur undan tilvist þeirra og framtíðarsýn. Auk þess leikur verulegur vafi á lögmæti gengistryggðra veðlána. Forsendur endurreisnar eru tafarlausar raunverulegar lausnir á skuldavanda heimilanna og að í beinu framhaldi sameinist hagsmunaaðilar og stjórnvöld um endurmótun réttlátara lánakerfis, þar sem ábyrgð í lánveitingum verði deilt af meira jafnræði milli lánveitenda og lántaka. Jafnframt og samtímis verði hafist handa við að snúa ofan af ógnvekjandi skuldastöðu heimilanna.

Ljóst er að hvorki heimilin né atvinnulífið í landinu hafa lengur ráð á núverandi verðtryggðu og hávaxta lánakerfi, sem hlýtur að kalla á fullkomna endurskoðun kerfisins. Þvinguð eftirspurn eftir krónum getur ekki annað en mistekist. Til að endurheimta og byggja aftur upp traust milli aðila og koma á nýjum samfélagssáttmála telur stjórn Hagsmunasamtakanna nauðsynlegt að vinna í fyrsta skrefi að eftirfarandi markmiði og aðgerðum:

• Meginmarkmið þessa hluta er að endurvekja trú landsmanna á grunnstoðir samfélagsins í gegnum raunverulegan samtakamátt og byggja upp von um sanngjörn og uppbyggileg skilyrði fyrir fjölskyldur hér á landi til framtíðar og koma þar með í veg fyrir upplausn og umfangsmikinn landflótta. Helstu kröfur eru í einfaldaðri mynd að:

• Leiðrétta óbilgjarna höfuðstólshækkun gengis‐ og verðtryggðra neytendalána.

• Leiðrétting lána taki einnig til uppgjöra á lánum frá og með 1.janúar 2008,

• Tafarlaust verði sett fram tímasett áætlun um afnám verðtryggingar og að kjör á veðlánum neytenda verði sambærileg lánakjörum Norðurlanda. Fram að afnámi verði bæði sett vaxtaþak á óverðtryggða breytilega vexti og á verðbætur verðtryggðra lána.

• Jafna ábyrgð lántakenda og lánveitenda við útlán

• Tryggja endanlega fyrningu veðkrafna eigi síðar en 5 árum eftir uppgjör.

Við viljum efnahagslegt jafnvægi til framtíðar

Grunnkrafa HH er að slegin verði raunverulegri skjaldborg um heimili landsins og að lausnir í dag skapi ekki augljós ný vandamál til framtíðar, ss. undirliggjandi verðbólguþrýsting vegna yfirþyrmandi persónubundinna skulda heimila og atvinnulífs.

Eitt það versta sem við gerðum nú, væri að fara í umfangsmikla baráttu fyrir hækkun launa. Það þýðir einungis raunverulegt verðbólguskot og frekari skuldahækkun ofan á gengisverðbólguna, sem síðar mun leiða til frekari gengisfellingar og fljótlega gera samkeppnisforskot gjaldeyrismyndandi atvinnugreina að engu. Verkalýðshreyfingin er því ónýt í þessari baráttu, nema hún taki upp breytt vinnubrögð. Við verðum að vinna kaupmátt í bili með því að leiðrétta skuldir heimilanna. Lánakjör skipta nú meira máli fyrir launþega landsins almennt en launakjör, því með núverandi kerfi er bæði verið að ræna heimilin öllum uppsöfnuðum eigum þeirra og framtíðartekjum að verulegu leiti til langs tíma.

Lágmarka ber umfang þrotaúrræða með almennum fyrirbyggjandi aðgerðum, sem verja heimilin fyrir frekari sjálfvirkri skuldsetningu. Slíkt mun fljótt auka atvinnustig og þar með greiðslugetu og greiðsluvilja. Það mun einnig styrkja fjárhagslega stöðu ríkis, sveitarfélaga og fjármálakerfis.

Við stöndum í bókhaldsstríði, þar sem eignir heimilanna eru færðar til fjármálafyrirtækja í stórum stíl á hverjum degi og hverri nóttu á heimilum með verðtryggð lán. Grípa þarf til almennra aðgerða til að forða hér gríðarlegum þjóðarharmleik, siðrofi og tjóni, sem fer sístækkandi fyrir alla aðila með hverjum degi sem líður. Án slíkra aðgerða mun ekki nást sátt í samfélaginu og endurreisn hagkerfisins mun dragast verulega. Í ljós hefur komið að um 87% þjóðarinnar er tilbúin að taka þátt í aðgerðum gegn stjórnvöldum til að beita sér í þágu heimilanna. Nú er 2. greiðsluverkfalli samtakanna formlega lokið. Við munum herða aðgerðir með ýmsum hætti strax eftir áramót, þar til tekið hefur verið tillit til sjónarmiða heimilanna.

Með samstöðu getum við stuðlað að þeirri sátt og kerfisbreytingum sem nauðsynlegar eru til að endurreisa hér heilbrigt samfélag undir formerkjum RÉTTLÆTIS– SANNGIRNI og JAFNRÆÐI Ég hvet ykkur til að taka beinan þátt með skráningu í Hagsmunasamtök heimilanna á www.heimilin.is

Ég óska fundarmönnum friðar á aðventu og komandi hátíðardögum.

Friðrik Ó. Friðriksson formaður HH

Reykjavík 12.des. 2009