HAGSMUNASAMTÖK HEIMILANNA

Þær efnahagshremmingar sem þjóðin gengur nú í gegnum, verða ekki léttbærar, hvernig sem á málum verður haldið. En endurreisnin verður að byggja á sátt og þjóðarsamstöðu. Því ef við leggjumst öll á árarnar eru okkur allir vegir færir, þá mun hér rísa betra og sanngjarnara þjóðfélag sem byggir á lífsgildum sem samræmast þjóðarsál okkar Íslendinga. Það er ljóst að lífsgildi þess samfélags sem hrundi, höfðu borið af leið, höfðu brenglast, voru óheilbrigð, enda fór sem fór. Við þurfum því að sjá tækifærin í endurreisninni. Til að svo megi verða þarf að skapa sátt í samfélaginu. Fólk þarf að finna að byrðum sé skipt með sanngjörnum hætti. Til að sátt megi nást í samfélaginu er nauðsynlegt að gripið verði til almennra aðgerða til að leiðrétta skuldir heimilanna.

Eins og við viljum að skattar leggist með sanngjörnum hætti á heimilin er eðlilegt að skipta öðrum byrðum í samfélaginu með réttlátum hætti. Ekki gengur, að skýla sér á bak við tæknilegar forsendur, að verðtrygging lána losi ríkisvaldið undan því að tryggja, að byrðum sé skipt með sanngjörnum og réttlátum hætti. Byrðum sem urðu til við hrun bankanna og gjaldmiðilsins. Fólk skrifaði vissulega upp á verðtryggð lán. En það var gert miðað við allt aðrar forsendur, sem lagðar voru upp af lánveitendum og stjórnvöldum. Forsendum sem hafa brostið meðal annars. fyrir tilverknað lánveitenda og stjórnvalda. Því þarf að leita sanngjarnra, almennra, leiða til að skipta því tjóni sem varð við hrun krónunnar, í kjölfar bankahrunsins á milli lántakenda og lánveitenda.

Ég er jafnaðarmaður og samfylkingarkona, ég tala hér frá eigin brjósti en ekki í umboði ríkistjórnarinnar. Þó vil ég segja að ríkisstjórninni er nokkur vorkun, vandinn er stór, engar patentlausnir til, engar lausnir sem láta allar byrðar hverfa. Skaðinn mun ekki gufa upp. Ég vil líka segja að ég trúi því einlæglega að Vinstri græn og Samfylkingin með Jóhönnu Sigurðardóttur í broddi fylkingar vilji stýra okkur Íslendingum, út úr vandanum sem nýfrjálshyggjan og græðgisvæðingin skildu eftir sig, með hagsmuni almennings og heimilanna að leiðarljósi.

Mér finnst það lýsa skýrum vilja að strax í Október á síðasta ári, þegar ljóst var í hvað stefndi setti Félagsmálaráðuneytið af stað starfshóp undir forystu, sjálfs forseta Alþýðusambands Íslands, Gylfa Arnbjörnssonar, til að móta tillögur að aðgerðum til að bregðast við skuldavanda heimilanna. En undir hans forystu fæddist greiðslujöfnunarleiðin, sú leið að gefa fólki kost á að borga minna núna, safna meiri skuldum og lengja í lánum. Ég mætti Gylfa Arnbjörnssyni á opnum fundi hjá Samfylkingunni í Reykjavík þar sem við tókumst á um niðurstöðu nefndarinnar, sem ég taldi þá og tel enn, á engan hátt fullnægjandi. Þar sló forseti ASÍ allar hugmyndir um almennar aðgerðir til leiðréttingar á vísitölu eða til skiptingar á tjóninu, út af borðinu.

Því kom það mér, og sjálfsagt fleirum mjög á óvart þegar umræddur verkalýðsleiðtogi boðaði þann 8. maí síðastliðinn til mótmælaaðgerða, til að mótmæla, að því er virðist eigin tillögum. Vissulega er batnandi mönnum best að lifa og margir sem hafa vaxið af því að játa mistök. En að boða til mótmæla og veitast að stjórnvöldum sem hafa sér það helst til saka unnið að hlusta í einu og öllu á hugmyndir og ráðleggingar þess sem til mótmælanna boðar er vægast sagt einkennileg framkoma.

Það er því ekki nema eðlilegt að almenningur í þessu landi sjái ástæðu til að stofna sérstök hagsmunasamtök heimilanna, til að verja hagsmuni íslenskra heimila, því hefðbundnir hagsmunagæslumenn alþýðunnar virðast hafa haft öðrum hnöppum að hneppa. Og spurning hvort stjórnvöld ættu því kannski að velja sér nýja og trúverðugri ráðgjafa og samverkamenn, til að takast á við það erfiða verkefni sem skuldavandi heimilanna er.

En ég trúi því, að vilji sé fyrir hendi hjá ríkistjórnarflokkunum að tryggja hagsmuni heimilanna. Á landsfundi Samfylkingarinnar flutti ég ásamt fleirum tillögu um almennar aðgerðir vegna verðtryggðra lána heimilanna, þess efnis, að leitað verði sanngjarnra leiða til að skipta ófyrirséðu tjóni milli lántakenda og lánveitenda vegna efnahagshrunsins og hækkunar verðtryggðra lána því samfara. Tillagan var samþykkt með meginþorra atkvæða.

Á landsfundi Vinstri grænna var samþykkt tillaga undir yfirskriftinni:
Afnám verðtryggingar, þar segir: Fundurinn skorar á ríkisstjórnina að leita leiða til að lækka höfuðstól húsnæðislána, eða frysta hluta hækkunar höfuðstóls lána vegna verðbólguskotsins. Einnig að gerð verði tímasett áætlun um afnám verðtryggingar. Ekki verði gengið lengra í innheimtu skulda en að lánastofnun leysi til sín veðsetta eign.

Ég hef fulla trú á að forystur flokkanna sem nú sitja í ríkisstjórn muni hlíta samþykktum landsfunda sinna. Enda hlutverk landsfunda og almennra flokksmanna að ákvarða stefnuna og forystunnar að fylgja henni eftir, ekki öfugt. Ef einhver heldur annað, er sá hinn sami, að misskilja fulltrúalýðræðið.
   
En málið er ekki einfalt. Við hrun íslensku krónunnar í kjölfar bankahrunsins varð efnahagskerfi okkar fyrir miklu tjóni. Það verður ekki hjá því komist að almenningur taki á sig högg vegna þessa. Ég get tekið undir það sem margir af félögum mínum í Samfylkingunni hafa sagt, að þeir sem geta borgað eigi að borga. Enda er það ljóst að þeir sem geta borgað, þeir sem geta tekið auknar byrðar, eiga og munu gera það, hjá því verður ekki komist. En það er ekki réttlát leið, til að útdeila þeim byrðum, að leggja þær á fjölskyldur í réttu hlutfalli við skuldastöðu þeirra. Því það er eitt að vera þegn, í skuldsettu þjóðfélagi og taka á sig byrðar miðað við getu á hverjum tíma, en það er allt annað, að sitja fastur í persónulegum ábyrgðum, fyrir skuldum sem urðu til við það að gjaldmiðillinn hrundi og bankarnir hrundu. Þeir sem geta borgað í þessu samfélagi verða að gera það en við finnum ekki út hverjir eru borgunarmenn fyrir hruninu, með því smyrja því á skuldir heimilanna og sjá hverjir gefast upp og hverjir ná að þrauka. Það er ekki sanngjörn leið. Það er óréttlæti sem þarf að leiðrétta og ekki hægt að nálgast það viðfangsefni á þeim forsendum að verið sé að hjálpa þeim, sem ekki þurfa á hjálp að halda.

Það að leiðrétta óréttlæti er ekki ölmusa, til þeirra sem beittir hafa verið órétti. Og óréttlæti er og verður óréttlæti þó það bugi ekki alla og óréttlæti getur ekki verið grunnur að þeirri sátt og uppbyggingu sem við þurfum að taka höndum saman um að ráðast í.

Ég spyr: er algjörlega útilokað að þeir sem eiga hið lánaða fjármagnið, getir tekið á sig byrðar á móti skuldurunum?  Ef ég átti 50 milljónir verðtryggðum sjóði fyrir hrun af hverju er eðlilegt að ég eigi 60 milljónir í dag og 10 viðbótar milljónirnar sitji á húsnæðislánum hjá einhverjum öðrum fjölskyldum. Er alveg útilokað að sjá sanngirnina í því að ég ætti kannski bara 55 miljónir eftir hrunið og að 5 milljónir bættust á lánin hjá öðrum fjölskyldum í stað 10. Að aðilar skiptu tjóninu, þó ekki væri meira. Ég vil taka það fram að þó við myndum skipta tjóninu með þessum hætti þýðir það ekki að við þyrftum endilega að skerða grunnlífeyrir, hann þurfum við að tryggja og gera það jafnvel með myndarlegri hætti en við gerum í dag. En það er stór munur á grunnlífeyri og auðsöfnun þeirra sem hrifsað hafa mest til sín undanfarin ár, og lítil reisn fyrir þá síðarnefndu að skýla sér bak við lífeyrisþega á grunnlífeyri þegar verðtryggingin og leiðrétting á henni er til umræðu.
 
Við þurfum að skilgreina það tjón sem rekja má til efnahagshrunsins og taka það út fyrir sviga, og finna svo sanngjarna leið til að skipta því milli lántakenda og lánveitenda. Við þurfum að framkvæma leiðréttinguna með þeim hætti, að það geri ekki illt verra og setji bankana á hausinn, það myndi ekki gagnast neinum. Margar leiðir hafa verið nefndar í því sambandi, bæði með breytingu á vísitölunni sem myndi þá flæða yfir allt peningamála kerfið, eða jafnvel með afskriftum af höfuðstóli yfir nokkurra ára tímabil, jafnvel þannig að raunávöxtun lánveitandans myndi haldast jákvæð. Það mikilvægasta er, að sátt geti náðst um þá leið sem valin er og unnið sé að lausn málsins af raunsæi og án yfirboða.  Að við finnum sanngjarna og færa leið, til að skipta því tjóni sem nú blasir við heimilum landsins, eins og landsfundir Samfylkingarinnar og Vinstri grænna hafa samþykkt að gera. Því þó ýmislegt hafi verið gert og alveg óþarfi að gera lítið úr því, er ekki nóg að gert. Við þurfum að skapa sátt í samfélaginu um það sem á undan er gengið, með réttlæti að leiðarljósi og marka okkur raunhæfa leið út úr fjötrunum, sem verðtrygging og hátt vaxtastig eru.
 
Það er rétt að hafa í huga, að þrátt fyrir að leið verði fundin til að minnka eða jafna þennan skaða, verður að finna varanlega leið út úr verðtryggingunni. Mikilvægt er að horfast í augu við það að á meðan gjaldmiðill landsins er óútreiknanleg örmynt verða lánaviðskipti ekki eðlileg. Okkur er þá nauðugur einn kosturinn að halda verðtryggingunni, ellegar búa við mjög hátt vaxtastig eða takmarkað framboð af lánsfé. Eina raunhæfa leiðin til að losna við verðtrygginguna er að taka upp annan gjaldmiðil og verða hluti af stærri
efnahagslegri heild. Í því sambandi er vænlegast að horfa til aðildar að Evrópusambandinu og myntbandalagi Evrópu. Auðvitað er mikilvægt, að við verðum með bæði augun opin í aðildarviðræðum við Evrópusambandið og við náum ásættanlegum samningum, ekki hvað síst um auðlindir okkar.

En við skulum líka vera þess minnug, í þeirri umræðu sem framundan er, hvað einangrunin kostar okkur öll. Og að sjálfstæði er ekki fólgið í því að standa einn. Sjálfstæði er fólgið í því að við stöndum sterk.