Hagsmunasamtök heimilanna lýsa yfir vonbrigðum með dóm Páls Þorsteinssonar dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur, í máli SP-fjármögnunar gegn Óskari Sindra Atlasyni. Augljós lögbrot SP-fjármögnunar við samningsgerð eru látin óátalin þ.e.a.s. fjármálaafurð SP-fjármögnunar, skuldabréf tilgreint í íslenskum krónum með gengistryggingu við erlenda gjaldmiðla. Slík verðbreytingaákvæði eru greinilega óleyfileg samkvæmt lögum 38/2001, en þar er tekið fram að eina verðbreytingaviðmiðið sem leyft skuli við innlenda lánasamning sé vísitala neysluverðs og hlutabréfavísitala. Dómari hengir úrskurð sinn á að lántaki hafi gert sér grein fyrir áhættu við gengistryggingu og að SP-fjármögnun eigi ekki sök á gengisbreytingum. Kröfu verjanda um að SP-fjármögnun skuli sanna að þeir hafi tekið erlent lán til grundvallar útlánum er alfarið hunsuð. Um réttarheimildir vísar stefnandi til meginreglu íslensks samninga- og kröfuréttar, að samninga beri að efna. Um vísan verjanda í ólögmæti gengisbindingar lánsins segir í niðurstöðum dómara:
“Ætla verður að heimilt hafi verið að binda afborganir lánsins í íslenskum krónum við gengi krónunnar gagnvart japönsku jeni og svissneskum frönkum eins og gert var. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 banna heldur ekki fortakslaust að miða lán við gengi erlendra gjaldmiðla. Í 13. gr. segir m.a. að ákvæði um verðtryggingu gildi um skuldbindingar er varða lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar, en með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Þá segir að með verðtryggingu fari samkvæmt 14. gr. nema lög kveði á um annað. Í 14. gr. segir m.a. að heimilt sé að verðtryggja lánsfé samkvæmt 13. gr. sé grunvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar samkvæmt lögum sem um vísitöluna gilda og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði.” (Leturbreyting HH)
Í lögunum kemur fram að eingöngu sé leyfilegt að verðtryggja lán í íslenskum krónum miðað við neysluvísitölu og hlutabréf. Það kemur fram í feitletruðu orðunum sem dómarinn Páll Þorsteinsson virðir að vettugi í fyrstu setningunni þ.e. “...að heimilt sé að verðtryggja lánsfé samkvæmt 13. gr. SÉ grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs...”.
Skuldabréfið er í íslenskum krónum og greitt í íslenskum krónum. Allt gengismöndl í samningnum eru undanbrögð frá skýrum vilja löggjafans. Ásetningur við löggjöfina kemur fram í athugasemdum þeirra sem sömdu lögin. Þar kemur fram að lögin eigi að taka af allan vafa um að gengisbinding lána sé óleyfileg. Þetta kemur hvergi fram í dómsorðinu og spurningin sem situr eftir er, af hverju?
Enginn gaumur er gefinn að meginkröfu verjanda um að lögmæti samningsins sé skoðað. Dómarinn veður yfir texta löggjafans í flýti eða hunsar af ásettu ráði það sem stendur skýrt og greinilega í grein 14. 38/2001 og segir að bindingin sé ekki bönnuð “fortakalaust” sem hún er nú samt ef textinn er lesinn með meðvitund. Lögin geta vart verið skýrari þ.e. að lán tilgreind í íslenskum krónum til innlendra aðila megi aðeins verðbinda við vísitölu neysluverðs og ekkert annað ef verðbinding er í samningi á annað borð. Hvernig dómarinn getur komist að því að að bindingin sé ekki bönnuð fortakalaust er þess merkilegri sé höfð í huga ákvæði 2. gr. laganna, sem segja að eingöngu tveir kaflar laganna séu frávíkjanlegir og tilheyra 13. og 14. grein hvorugum þessara kafla.
Algjörlega er horft fram hjá aðstöðu og í raun yfirburðarstöðu samningsaðila í samningssambandinu og ábyrgð þess sem semur og ber á borð fyrir neytendur staðlaðan samning og samningsskilmála. Lög um að neytandi njóti vafans þegar um neytendalán er að ræða eru virt að vettugi. Neytendavernd er því fullkomlega fyrir borð borin í þessum dómi og engin afstaða tekin til sanngirni, góðra viðskiptahátta, forsendubrests, stöðu samningsaðila, eftirlits með viðskiptaháttum (sem brast) og þess að greiðslugeta viðskiptavinarins brást vegna forsendubrests og aðgerða fjármálafyrirtækja með stöðutöku gegn krónunni.
Í ljósi ofangreinds virðist héraðsdómur heimila að stofnað sé til samninga sem snúast um ólögmætt athæfi eins og t.d. þjófnað og þeir verði efndir með fulltingi dómskerfisins því “meginregla íslensk samninga- og kröfuréttar er að samninga beri að efna”. Verði þessi niðurstaða ofaná í öðrum sambærilegum dómsmálum er nokkuð ljóst að íslensk fjármálafyrirtæki hafa fengið ótakmarkað veiðileyfi á íslenskan almenning án ábyrgðar í nokkru formi. Hagsmunasamtök heimilanna vilja þó ítreka að héraðsdómur sem þessi hefur samkvæmt lögfræðiáliti ekki fordæmisgildi.
Hagsmunasamtök heimilanna
