Inngangur
Á vef Samtaka fjármálafyrirtækja (SFF) hefur verið birt tilvísun í samkomulag fjármálafyrirtækja um verklagsreglur um sértæka skuldaaðlögun (hér vísað á skjalið á vef félags- og tryggingamálaráðuneytisins), en það var undirritað 31. október sl. af fulltrúum fjölmargra fjármálafyrirtækja. Aðkoma lántaka eða Talsmanns neytenda er engin að skjalinu, að því að Hagsmunasamtök heimilanna (HH) best vita.
Skjalið er byggt á heimild í 2. gr. laga nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishruns, en í greininni segir meðal annars:
„..Heimilt er eftirlitsskyldum aðilum á fjármálamarkaði að móta með samkomulagi sín á milli samræmdar verklagsreglur um skuldaaðlögun sem gildi tímabundið..“
Í skjalinu er margt fróðlegt að sjá, en eitt vantar alveg að mati HH. Hvað eftir annað er lántökum stillt upp sem einhverjum óreiðumönnum, en hvergi er minnst einu orði á þátt aðildarfélaga SFF í því að koma lántökum í þá stöðu sem hugsanlega neyðir viðkomandi til að leita þeirra samninga sem skjalið lýsir. Samninga, sem að mati Hagsmunasamtaka heimilanna, verður ekki lýst nema sem nauðasamninga. Hvergi er ýjað að þeim ágreiningi sem er í gangi um lögmæti gengistryggðra lána eða forsendubrest verðtryggðra lánasamninga vegna markaðsmisnotkunar fjármálafyrirtækja á undanförnum árum. Það virðist hins vegar ljóst að fjármálastofnanir hafa fengið fullt umboð til að móta úrræði út frá eigin hagsmunum til að tryggja sem minnst tap bókfærðra eigna sinna. Hér er hagsmuna annarra en lántaka gætt.
Samantekt
Hagsmunasamtök heimilanna telja margt athugunarvert í samkomulagi fjármálafyrirtækja um verklagsreglur um sértæka skuldaaðlögun frá 31. október síðast liðnum. Helstu athugasemdir samtakanna eru:
- Samkomulagið brýtur í nokkrum atriðum gegn lögum nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishruns. Grófasta brotið er líklegast það að miða við framfærslutölu Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna við mat á framfærslukostnaði þeirra fjölskyldna sem kjósa/neyðast til að fara í gegn um sértæka skuldaaðlögun. Samkvæmt 2. gr. laganna segir að taka skuli tillit til eðlilegrar framfærslu, en viðmið Ráðgjafastofunnar á ekkert skylt við eðlilega framfærslu. Nær væri að tala um naumhyggju- eða neyðarframfærslu. Ekki einu sinni námsmönnum er ætluð sú smánarlega framfærsla sem Ráðgjafastofan gerir ráð fyrir.
- Verklagsreglurnar munu að mati samtakanna hægja á hraða endurreisnar íslensks efnahagslífs og vinna þær því gegn markmiðum laganna.
- Mjög víða í reglunum vantar skýrleika og hvergi er gerð minnsta tilraun til að leysa úr ágreiningi um réttmæti krafna kröfueigenda. Hlutlægni vantar einnig mjög víða í skjalinu. Er þetta þrennt í andstöðu við 2. gr. laganna töluliði 5 og 6.
- Samtökin gagnrýna, að hvergi í skjalinu er gerð minnsta tilraun til að draga úr áhrifum fjárglæfra tiltekinna fjármálastofnana sem unnu spellvirki á íslensku samfélagi, m.a. undir verndarvæng og með dyggum stuðningi Samtaka fjármálafyrirtækja. Í 4. gr. er talað um óuppgerðar skuldir einstaklinga, eins og það sé sjálfsagður hlutur að fjármálafyrirtæki geti lagt fjárhag fólks í rúst og síðan ætlast til að lántakar gangist við skuldum sem af því hlaust.
- Verði heimilum, sem fara í sértæka skuldaaðlögun, skömmtuð sú framfærsla, sem getið er í 7. gr. samkomulagsins, þá mun það sjálfkrafa valda að minnsta kosti 10% samdrætti í neyslu heimilanna, en líklegast verður sá samdráttur mun meiri. Það mun hafa afdrifarík áhrif á þjóðfélagið í heild.
- Ákvæði 10. gr. um 110% greiðslugetu, þ.e. greiðslugeta skuli miða við 110% af verðmæti eigna, sem lántaki heldur, mun sjálfkrafa koma í veg fyrir að stærstur hluti heimila geti nýtt sér þetta úrræði. Það brýtur gegn öllum viðmiðum um hlutfall greiðslulána af ráðstöfunartekjum. 110% greiðslubyrði af 50 m.kr. eign nemur um 330 þús.kr. á mánuði miðað við að greiða þurfi 6.000 kr. á mánuði af hverri milljón. Verður leitun af þeim sem munu geta staðið undir kröfum samkomulagsins um greiðslugetu.
- Þar sem fólk mun ekki standa undir greiðslubyrðinni, verður það tilneytt að selja eignir sínar og minnka við sig. Það mun valda hruni á verði dýrari eigna og umtalsvert auknum afskriftum lánveitenda. Er það í samræmi við spá Seðlabanka Íslands um mikla raunlækkun húsnæðisverðs. Samtökin sjá það fyrir sér, að verð sérbýlis mun nálgast mjög mikið verð eigna í fjölbýli og endurskapa því það ástand sem var á fasteignamarkaði fyrstu ár þessarar aldar.
- Samkomulagið virðist leggja það í hendur kröfuhafa hvort kröfur þeirra falla undir sértæka skuldaaðlögun eða ekki. Ekki er ljóst hvort kröfur utan skuldaaðlögunarinnar teljist til skulda sem falla niður að aðlögunartíma liðnum. Auðvelt virðist, að mati samtakanna, vera fyrir kröfuhafa, að skuldbreyta lánum og þannig smygla þeim með lágri greiðslubyrði inn í skuldaaðlögunina, þó svo að framtíðargreiðslubyrði verði líklegast langt umfram greiðslubyrði á aðlögunartímanum.
Í samkomulagið vantar að mati Hagsmunasamtaka heimilanna að tekið sé á fjölmörgum atriðum. Vilja samtökin vekja athygli á eftirfarandi:
- Ítrekað eru vafaatriði leyst með hagsmuni kröfuhafa í huga. T.d. er hægt að efast um verðmæti eigna, en ekki er gefinn kostur á að efast um réttmæti krafna.
- Hvergi er í samkomulaginu lýst meðferð lausafjár né að tekið sé á sparnaði á einu formi eða öðru.
- Staða einstaklinga með sjálfstæðan atvinnurekstur í eigin nafni hangir í lausu lofti.
- Sneitt er gjörsamlega framhjá viðurkenningu á hugsanlega betri rétti neytenda.
Hagsmunasamtök heimilanna telja það vera kolranga aðferð, að ætla að keyra stóran hluta heimila í landinu í gegn um sértæka skuldaaðlögun. Samkvæmt mati Seðlabanka Íslands gætu a.m.k. 20% heimila í landinu þurft að fara í gegn um þetta ferli, önnur 5% í gegn um greiðsluaðlögun og restin gæti komist af með vægari úrræði, þar til annað kemur í ljós. Það er mat samtakanna, að þörfin fyrir sértæka skuldaaðlögun sé meiri en tölur Seðlabankans segja til um.
Hagsmunasamtök heimilanna telja öll rök hníga til þess (og telja sig hafa til þess stuðning í málflutningi Seðlabanka Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins), að skynsamlegra sé að nýta svigrúm, sem birtist í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, til skuldaleiðréttinga strax. Ekki eigi að bíða með að sjá hve mikið innheimtist á næstu allt að 20 til 40 árum, heldur sé það betra, bæði fyrir framtíðaruppbyggingu fjármálafyrirtækjanna og hagkerfisins, að leiðrétta stöðu lána núna.
Hagsmunasamtök heimilanna furða sig á þeirri tregðu fjármálafyrirtækja og stjórnvalda að kanna nánar hugmyndir samtakanna og aðrar tillögur að leiðréttingu. Upplýsingar um sannvirði skulda heimilanna í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sýna, að þetta sannvirði er að mati óháðra endurskoðenda og stjórnenda fjármálafyrirtækjanna mun lægra en kemur fram á greiðsluseðlum sem koma inn um lúgur landsmanna (eða heimabanka).
Hagsmunasamtök heimilanna fagna hugmynd um aukið svigrúm fjármálafyrirtækja til að mæta breytingum á högum viðskiptavina sinna, en hafna alfarið því samkomulagi sem fjármálafyrirtæki hafa gert um verklagsreglur vegna sértækrar skuldaaðlögunar. Fyrir utan, að samkomulagið brýtur í nokkrum atriðum gegn lögum nr. 107/2009, sem eru þó lagagrunnur samkomulagsins. Verklagsreglurnar eru greinilega samdar með það að markmiði, að tryggja fjármálafyrirtækjum hámarks endurheimtur óréttlátra krafna. Krafna, sem hvorki eru byggðar á lagalegum né siðferðislegum grunni. Krafna, sem blásnar voru út með markaðsmisnotkun, brellubrögðum og fleiri, að því virðist, óheiðarlegum viðskiptaháttum, sem höfðu það eitt að markmiði, að auka virði krafnanna í bókum fjármálafyrirtækjanna svo uppgjör þeirra litu betur út.
Verklagsreglur samkomulagsins munu dýpka kreppuna og þar með hægja á endurreisninni. Reglurnar munu, að mati Hagsmunasamtaka heimilanna, verka sem hlekkir á samfélagið í stað þess að koma hjólum þeirra aftur af stað. Það er í hæsta máta einkennilegt, að fulltrúar neytenda skuli ekki hafa haft neina aðkomu að gerð samkomulagsins. Samkomulagið er enn eitt dæmið um skjaldborg um fjármálafyrirtækin, en ekki heimilin.
Samkomulagið brýtur gegn lögum
Hagsmunasamtök heimilanna telja að nokkur ákvæði í samkomulagi fjármálafyrirtækjanna brjóti í gegn þeim lögum sem eru forsenda þess að samkomulagið var gert. Samtökunum finnst auk þess viss kaldhæðni í því, að samkomulagið sem undirritað var 31. október er nær samhljóða skjali, sem samtökin hafa undir höndum og er dagsett 12. október, þ.e. heilum fjórum dögum áður en frumvarp að lögunum, sem samkomulagið byggir á, var lagt fram á Alþingi og heilum 11 dögum áður en framvarpið varð að lögum nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins.
Byrjum á 1. gr. laganna. Þar segir:
„Markmið laga þessara er að hraða endurreisn íslensks efnahagslífs í kjölfar banka- og gjaldeyrishrunsins haustið 2008 og að jafnvægi komist á virði eigna og greiðslugetu annars vegar og fjárskuldbindinga einstaklinga, fyrirtækja og heimila hins vegar. Lögin kveða á um leiðir og viðmið til að ná því markmiði.“
Verklagsreglurnar, sem settar eru fram í samkomulagi fjármálafyrirtækjanna, munu að mati Hagsmunasamtaka heimilanna frekar hægja á „hraða endurreisn[ar] íslensks efnahagslífs“. Það er mat samtakanna, að reglurnar muni draga úr neyslu heimilanna um allt að 10% og hafa þannig neikvæð áhrif á innanlandseftirspurn. Afleiðingin af því er frekari samdráttur hjá fyrirtækjum, aukið atvinnuleysi og lækkaðar tekjur ríkis og sveitarfélaga eða þyngri skattbyrði á þá sem eru ennþá með atvinnutekjur. Þetta er skýrt betur síðar í þessu skjali. Verklagsreglurnar munu mjög líklega stuðla að mikilli lækkun á fermetraverði stærri eigna, vegna mikils framboðs á slíkum eignum, og hækkunar á fermetraverði minni eigna, vegna umfram eftirspurnar, þegar heimili, sem ekki hafa greiðslugetu fyrir 80 – 110% af verðmati eigna sinna þurfa að færa sig yfir í ódýrara húsnæði. Afleiðingin verður mikil skekkja á fasteignamarkaði og sölutregða á stærri eignum, sem mun rýra enn frekar verðmæti eigna heimila, sem nú eru yfirskuldsett, og þar með lánasöfn fjármálafyrirtækjanna.
Í 2. gr. laga segir:
„..Skal miðað að því að hámarka gagnkvæman ávinning samningsaðila af því að gefa eftir tapaðar kröfur og komast hjá óþarfa kostnaði og óhagræði..
Verklagsreglur sem settar eru skv. 1. mgr. skulu m.a. taka tillit til eftirfarandi atriða:
..2. Mats á greiðslugetu skuldara þar sem tekið skal tillit til eðlilegrar framfærslu…
5. Skýrleika og réttmætis kröfu kröfueiganda.
6. Hlutlægni við ákvörðunartöku kröfueiganda.“
Í samkomulaginu er urmull atriða, sem hvetja til „óþarfa kostnaðar og óhagræðis“, að ekki sé talað um hve oft sniðgengið er það markmið „að hámarka gagnkvæman ávinning samningsaðila“. Liggur við að of langt mál sé að telja öll þessi atriði, en áður hefur verið nefnd líkleg lækkun á verði stærri eigna. Frekari dæmi verða nefnd í umfjöllun um einstakar greinar samkomulagsins síðar í þessu skjali.
Ákvæði 2. töluliðar er augljóslega brotið í 7. gr. samkomulagsins, þar sem segir "að framfærslukostnaður sé metinn sem næst viðmiðunartölum Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna", en Ráðgjafstofan segir á vef sínum að í viðmiði hennar sé " einungis [..] tekið tillit til nauðsynlegra útgjalda að mati Ráðgjafarstofu." Þetta eru því mjög þröngt ákvörðuð framfærsla sem á ekkert skylt við "eðlilega framfærslu". Það haf og himinn milli "nauðsynlegra útgjalda" og "eðlilegrar framfærslu".
Ákvæði 5. töluliðar er ítrekað brotið, þar sem ekkert tillit er tekið til forsendubrests og vafa um lögmæti krafna. Það er heldur enginn rökstuðningur fyrir því, að miðað er við 110% mörk við greiðslugetu eða skýrt út hvers vegna neyða á lántaka til að selja eignir til að lækka skuldabyrði lána, sem standa, samkvæmt upplýsingum í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, langt yfir sannvirði sínu.
Ákvæði 6. töluliðar er einnig ítrekað brotið, þegar ekki er gerð krafa um samræmt mat á ýmsum þáttum, svo sem hvað telst hæfilegt húsnæði, ekki er skilgreint hvað átt er við með orðunum "skal greiðslugeta ráða fjárhæð skuldbindinga sem greitt er af“ og fleiri slíkar geðþótta ákvarðanir má nefna, sem ekkert hafa með "hlutlægni við ákvörðunartöku kröfueiganda" að gera.
Umsögn um valdar greinar samkomulagsins
Þetta samkomulag getur aldrei gengið upp. Fyrir því eru fjölmargar ástæður. Hér fyrir neðan er fjallað um valdar greinar i samkomulagi fjármálafyrirtækjanna, sem ýmist vinna gegn markmiðum laga nr. 107/2009 eða uppfylla ekki ákvæða þeirra.
4. grein
Í 4. gr. segir:
„Sértæk skuldaaðlögun er ætluð þeim einstaklingum sem eru með óuppgerðar skuldir gagnvart fjármálastofnunum sem eru aðilar að samkomulagi þessu.“
Með fullri virðingu, þá eru flestar þessar skuldir tilkomnar vegna fjárglæfra tiltekinna fjármálastofnanna, hverra afsprengi eða þær sjálfar eru aðilar að samkomulaginu. Samtökin skilja vel að ættarskömmin er mikil og virða að almennt eigi ekki að láta börnin gjalda fyrir syndir feðranna, en hér hefði alveg mátt gera ráð fyrir því að einhver réttur væri lántaka megin í þessu uppgjöri sem hér er lagður grunnur að. Hvergi er minnst á rétt lántaka til að leita réttar síns vegna þessara fjárglæfra. Hvergi er viðurkennd réttaróvissa eða forsendubrestur. Hagsmunasamtök heimilanna efast stórlega um, að heimilin eigi, þegar öll kurl eru komin til grafar, eins miklar „óuppgerðar skuldir gagnvart fjármálastofnunum“ og þessar sömu fjármálastofnanir vilja meina. Ef svo væri, þá hefðu fjármálastofnanirnar ekki forðast í allan þennan tíma, að ræða við hagsmunaaðila neytenda/lánataka um varanlega lausn á því klúðri, sem hluti aðildarfélaga SFF hefur komið þjóðinni í. Málsaðili, sem hefur veikan málstað að verja, forðast eins og kostur er að eiga málefnaleg samskipti um þann ágreining sem uppi er. Hann safnar að sér já-bræðrum og heldur að samstaða innan slíks hóps sé til merkis um trausta málefnastöðu, þegar reyndin er allt önnur. Staðreynd málsins er, að skömm sumra fjármálafyrirtækjanna er slík, að þeim finnst best að forðast óþægilega umræðu og halda að það verði til þess að vandamálið hverfi. Þær minna helst á alkóhólista í afneitun.
6. grein
Í 6. gr. er óskað eftir alveg óhemju miklum gögnum. Þetta er tæknileg hindrun sem fær marga til að hætta við. Hvort þetta telst „óþarfa kostnaður og óhagræði“ verður hver að dæma fyrir sig.
7. grein
Í 7. gr. segir:
"Við mat á greiðslugetu skal taka mið af áætluðum framfærslukostnaði, þannig að framfærslukostnaður sé metinn sem næst viðmiðunartölum Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna. Á þessum grunni er áætluð greiðslugeta lántaka og maka og er hún lögð til grundvallar við að ákvarða þær skuldir sem heimilið getur borið til langframa."
Áður hefur verið bent á, að þessi grein brýtur klárlega í bága við 2. gr. laga nr. 107/2009, þar sem segir:
Verklagsreglur sem settar eru skv. 1. mgr. skulu m.a. taka tillit til eftirfarandi atriða:
..2. Mats á greiðslugetu skuldara þar sem tekið skal tillit til eðlilegrar framfærslu…
Ráðgjafastofa um fjármál heimilanna áætlar að framfærsla einstaklings sé 54.600 kr. á mánuði fyrir utan bifreiðarkostnað, hjóna kr. 90.500 og hjóna með 2 börn kr. 148.000. Í skýringu á vef Ráðgjafastofunnar segir:
"Viðmiðunarneysla Ráðgjafarstofu er að norrænni fyrirmynd en aðlöguð að íslenskum aðstæðum. Fjárhæðirnar eru byggðar á heimilisbókhaldi 40 fjölskyldna í landinu sem færðu heimilisbókhald yfir 3ja mánaða tímabil. Útgjöld þeirra voru síðan skoðuð þannig að einungis var tekið tillit til nauðsynlegra útgjalda að mati Ráðgjafarstofu."
Hér er því verið að sníða fólki svo þröngan stakk, að ekki er raunhæft að nokkur geti lifað við slíkt í langan tíma. Þetta er hrein og klár fátæktargildra, sem mun hafa hamfaraáhrif á veltuna í þjóðfélaginu, ef þau 20% heimila, sem eru í mjög slæmri stöðu, munu þurfa að sætta sig við þessa skömmtun á framfærslueyri út áætlaðan samningstíma, sem er tiltekin í 18-36 mánuði.
Höfum í huga að samkvæmt tölum Hagstofunnar var meðalneysla heimilanna 4,7 m.kr. árið 2007 (síðan er verðbólga búin að vera um 27%) með 2,4 í heimili, þar af 1,56 fullorðna og 0,85 börn. Drögum frá þessu húsnæðiskostnað upp á 1,2 m.kr. og bifreiðakostnað upp á kr. 726 þ.kr., þá er eftir kr. 2,8 m.kr. Heimfærum þetta á hjón með 1 barn en Ráðgjafastofan ætlar þeim kr. 120.100 kr. á mánuði eða 1.441.200 kr. á ári. Það er því ætlast til þess að þriggja manna fjölskylda skeri að meðaltali neyslu sína niður um helming (og þá er ekki gert ráð fyrir verðlagsbreytingum frá 2007). Látum þetta ná yfir 20% heimila í landinu og það endar í 10% viðbótarsamdrætti í neyslu heimilanna.
Átta menn sig á því hvað er verið að tala um? 10% samdráttur í neyslu heimilanna mun valda umtalsverðri aukningu atvinnuleysis vegna minni veltu fyrirtækja og samdrátt í skattstekjum ríkis og sveitarfélaga. Þetta úrræði gengur ekki upp í þessari útfærslu. Þjóðfélagið þolir ekki 10% samdrátt í neyslu heimilanna í 3 ár. Fyrir utan að þetta ákvæði er, eins og áður er nefnt, í andstöðu við texta laga nr. 107/2009, en í 2. tölulið 2. gr. segir að við mat á greiðslugetu skuldara skuli taka „tillit til eðlilegrar framfærslu“.
Áfram í 7. gr.
„Umsjónaraðili gerir tillögur um greiðslu þeirra skulda sem samkomulagið nær til. Það er svo í höndum lántaka að semja við aðra kröfuhafa á grundvelli þeirra um skuldaskil, en umsjónaraðili skal láta honum í té þau gögn sem nauðsynleg eru til þess að kröfuhafi geti lagt mat á tillögurnar. Lántaki skal tilkynna umsjónaraðila um niðurstöðu samninga við kröfuhafa um skuldaskil innan þriggja vikna frá því að umsjónaraðili lætur honum í té nauðsynleg gögn samkvæmt þessari málsgrein.
..Ef lántaki nær samkomulagi við kröfuhafa kynnir hann niðurstöðu þess fyrir umsjónaraðila sem gengur frá endanlegum samningi um sértæka skuldaaðlögun. Sértæk skuldaaðlögun kemst á þegar hlutaðeigandi kröfuhafar og lántaki hafa undirritað samninginn.“
Þegar félags- og tryggingamálaráðherra kynnti þetta úrræði fyrir stjórnarmönnum í Hagsmunasamtökum heimilanna 26. september, þá lagði hann mikla áherslu á, að öll úrvinnsla færi í gegn um einn aðila, umsjónaraðila. Samkvæmt ofangreindu, þá er svo ekki. Í fyrsta lagi virðist sem lántaki og mögulega kröfuhafar geti ákveðið hvaða skuldir falla undir skuldaaðlögunina. Kröfuhafar geta hafnað tillögu umsjónaraðila, ef þeim sýnist. Og kröfuhafar geta ógilt samkomulagið ýmist með því að skrifa ekki undir það í lokin eða með óþarfa drætti á afgreiðslu álits síns, samþykki eða höfnun.
Einnig verður að velta upp þessu atriði „skulda sem samkomulag nær til“. Hvað er átt við með þessu? Er verið að segja að lántaki og/eða kröfuhafar geti valið, að hin sértæka skuldaaðlögun nái bara til hluta skulda lántaka og þar með hluta eigna viðkomandi? Ef svo er, hvað verður þá um greiðslubyrði þeirra lána? Vissulega segir í grein 14, að skuldir utan greiðsluáætlunar falli niður að 3 árum liðnum standi lántaki við ákvæði áætlunarinnar. En þetta þarf að skýra betur, þ.e. getur lántaki haldið eignum og/eða skuldum utan samnings um skuldaaðlögun í sérstökum tilgangi. Þetta gæti t.d. átt við, þegar lántaki er með tvær eignir, þar sem önnur er í söluferli. Þá er freistandi að undanþiggja aðra eignina með öllum skuldum samning um skuldaaðlögun og láta hana standa sjálfstætt.
10. grein
Í 10. gr. segir:
"Það er skilyrði fyrir samþykki sértækrar skuldaaðlögunar að lántaki og/eða maki hans hafi greiðslugetu af skuldbindingu fyrir a.m.k. 110% af markaðsvirði veðsettra eigna. Sé greiðslugeta meiri skal greiðslugeta ráða fjárhæð skuldbindinga sem greitt er af. Með veðsettum eignum er átt við íbúðarhúsnæði sem samrýmist fjölskyldustærð og að jafnaði eina bifreið."
Í þessum texta er margt sem er óskiljanlegt að mati samtakanna. Tökum þrjú dæmi:
· 110% greiðslubyrði: Nú skulum við til einföldunar bara að tala um fasteignalán. Gera má ráð fyrir að greiðslubyrði verðtryggðs láns sé í dag um kr. 6.000 - 6.500 af hverri milljón. Sé verð eignarinnar 30 m.kr., þá þarf að greiða kr. 198 þ. - 214,5 þ. á mánuði af slíkri eign eða 2,4 - 2,7 m. kr. á ári. Af 40 m.kr. eign er þetta 3,2 - 3,6 m.kr. á ári o.s.frv. Það er fyrirséð að fólk mun ekki ráða við þetta og þarf því að minnka við sig. Meira um það síðar.
· Sé greiðslugetan meiri: Hvað er átt við með "skal greiðslugeta ráða fjárhæð skuldbindinga sem greitt er af"? Mun upphæðin þá hækka í 120% eða fær viðkomandi að fjölga þeim eignum sem hann/hún borga 110% af? Hér er ekki beint hægt að tala um skýrleika og gagnsæi. Þetta mun ráðast af geðþótta ákvörðun hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig.
· Húsnæði samrýmist fjölskyldustærð: Hvað er átt við? Hvaða húsnæði samrýmist hjónum með tvö börn? Skiptir aldur barnanna máli? Þurfa ung börn að tvímenna í herbergi? Aftur vantar skýrleika og gagnsæi. Þetta mun ráðast af geðþótta ákvörðun hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig.
Áfram í 10. gr. Næst er fjallað um að í einhverjum tilfellum (eftir geðþótta ákvörðun viðkomandi fjármálastofnunar/umsjónarmanns) má miða við alveg niður í 80% af markaðsvirði og mismunurinn fer á biðlán. Þetta er Kaupþingsleiðin sem Hagsmunasamtökum heimilanna var kynnt í sumar og síðan var horfið frá. Hér er tekið skref í rétta átti, en "[b]eiting þessa úrræðis er háð frjálsu mati kröfuhafa". Þarna vantar auk þess, að skilgreina lánakjör biðlánsins. Kaupþing lagði til í sumar óverðtryggt og vaxtalaust, en kannski er þetta enn ein geðþóttaákvörðunin í „samræmdum“ reglum.
Það er álit Hagsmunasamtaka heimilanna, að eðlilegt sé að miða greiðslugetu við stöðu lána fyrir hrun (t.d. 1. janúar 2008) og stilla síðan höfuðstól lánanna eftir því hugsanlega með breytingu í samræmi við eitthvert viðmið sem almenn sátt verður um. Ný lán tekin eftir viðmiðunardagsetninguna fara inn í ferlið frá lántökudegi.
11. grein
Í 11. gr. stendur:
"Ef greiðslugeta er undir viðmiðunarmörkum í 10. grein má setja það skilyrði fyrir sértækri skuldaaðlögun að það takist að selja eða skipta á íbúðarhúsnæði og bifreið fyrir minni eða ódýrari eignir þannig að heildarskuldir verði aðlagaðar að greiðslugetu allt þar til náð er niðurstöðu sem svarar til framangreindra viðmiðunarmarka um greiðslugetu."
Hér, og í næstu málsgrein á eftir, er heill hellingur sem vert er að skoða. Byrjum á þessari. Neyða á fólk til að skipta um húsnæði vegna þess að nokkur fjármálafyrirtæki og eigendur þeirra settu fjármálakerfi þjóðarinnar á hliðina! Þetta er hrein og klár eignaupptaka. Aðgerðin mun leiða til umframeftirspurnar á minna húsnæði og offramboðs á stærra húsnæði. Verðmunur á stærri eignum og minni mun minnka. Niðurstaðan verður ennþá meira tap bæði fyrir fjármálafyrirtækin og lántaka. Við skulum líka hafa það á hreinu, að með því að neyða fólk til að selja, þá eru fjármálafyrirtæki að flýta innheimtu á þeim hluta lána lántaka sem eru ennþá góð í þeirra bókum eða eru að lækka sannvirði stökkbreyttra lána viðkomandi lántaka.
Næst er ákvæði um hreina eignaupptöku:
„Við sértæka skuldaaðlögun skal miða við að þær eignir verði seldar sem ekki eru nauðsynlegar til heimilishalds, svo sem sumarhús, ferðavangar eða bílar, til að létta á skuldum og draga úr greiðslubyrði. Eignaleigur geta haft milligöngu um sölu á bifreiðum t.d. með því að leysa til sín bíl sem er með áhvílandi lán á markaðsverði sbr. 8. gr.“
Sem sagt, vegna þess að fjármálafyrirtæki innan SFF og eigendur þeirra fóru á fjármálafyllerí, þá eiga landsmenn að selja eignir, sem hugsanlega eru skuldlausar. Vissulega eru hér tekin dæmi af eignum, sem fólk fjárfesti hugsanlega í, meira af bjartsýni en hagsýni. Gera verður greinarmun á þessu tvennu. Eingöngu ætti að losa eignir með veðlánum sem lántaki getur ekki lengur staðið skil á. Annað er hrein eignaupptaka.
Annað vandamál við þessa málsgrein er greinamerkjasetning. Henni er svo sem stórlega ábótavant í öllu skjalinu, en það kemur hvergi meira að sök en hér. Hvað er átt við með setningunni:
„Eignaleigur geta haft milligöngu um sölu á bifreiðum t.d. með því að leysa til sín bíl sem er með áhvílandi lán á markaðsverði sbr. 8. gr.“
Er átt við að „eignaleigurnar geta leyst til sín bíl á markaðsverði“ eða að „áhvílandi lán er á markaðsverði“. Eigi það fyrra við, þá er nauðsynlegt, að setningin sé rituð á eftirfarandi hátt:
„Eignaleigur geta haft milligöngu um sölu á bifreiðum t.d. með því að leysa til sín bíl, sem er með áhvílandi lán, á markaðsverði sbr. 8. gr.“
En aðalmálið er, að eignaleigurnar geta haft milligöngu um sölu eða leyst til sín bifreiðar. Af hverju á lántaki ekki núna rétt á verðmati löggilts bílasala? Hagsmunasamtök heimilanna hafa haft of margar spurnir af málum, sem geta ekki flokkast undir neitt annað en hreina og beina pretti, til þess að þau treysti eignaleigunum til að stunda heiðarleg viðskipti. Einnig kemur í ljós varðandi greiðslujöfnun bílalána, að böggull fylgir skammrifi. Einhverjar eignaleigur hafa sett inn klásúlu í slíka samninga um ástand bifreiðar við skil og að lántaki þurfi að greiða bætur sé ástand bifreiðar ekki í samræmi við óljósar væntingar eignaleigufyrirtækisins. Rispur á lakki, litlar beyglur á stuðurum, álagsblettir á áklæðum, allt svona er týnt til, svo hækka megi reikninginn sem viðskiptavinurinn þarf að borga detti honum í hug sú fásinna að skila bifreiðinni. Okkur þykir það leitt, en ákvæði þessarar greinar eru með öllu ófullnægjandi og skilja allt of mikið rými eftir fyrir fjármálafyrirtæki, sem hafa glatað öllu trausti almennings, til að koma með geðþótta ákvarðanir.
12. grein
Í greininni segir:
„Þær skuldir sem eru undir 110% af markaðsverði veðsettra eigna standa óbreyttar eða eru endurfjármagnaðar með verðtryggðum eða óverðtryggðum lánum í íslenskum krónum. Lánveitendur bílalána geta þó ákveðið í sérstökum tilvikum að lán skuli áfram standa í erlendri mynt.“
Úps, hér er gefið í skyn að einhliða ákvörðun lánveitanda ráði því hvort og þá hvernig lánum verði skuldbreytt. Enn og aftur kemur í ljós, að ekki er um frjálsa samninga að ræða, heldur eru verklagsreglurnar rammi að nauðasamningum. Svo eiga lánveitendur bílalána að geta tekið geðþótta ákvörðun um hvort lán standi áfram í erlendri mynt. Svo vísað sé til umsagnar um grein 11, þá njóta eignaleigufyrirtækin ekki slíks trausts, að hægt sé að treysta einhliða ákvörðunum þeirra.
13. og 14. grein
Í 13. gr. segir:
„Við gerð greiðsluáætlunar skal miða við að umsækjandi greiði eins mikið og greiðslugeta hans og maka, skv. 7. gr., leyfir.
Tilgreina skal sérstaklega þær skuldir sem falla innan greiðslugetu lántaka og hvaða hlutfall verði greitt af þeim skuldum á samningstíma. Einnig skal tilgreina skuldir sem falla utan veðs eða eru umfram viðmiðunarmörk skv. 10. gr. og hvaða hlutfall, ef eitthvað, verði greitt af þeim kröfum meðan á skuldaaðlögun stendur.“
Í þessari grein eru, að mati Hagsmunasamtaka heimilanna, margar gildrur, sérstaklega þegar innihald 14. greinar er haft til hliðsjónar. Af þeim sökum er ekki hægt að skoða þeir aðskildar.
Efni 14. gr. er eftirfarandi:
„Ef lántaki stendur við greiðslur samkvæmt greiðsluáætlun í 3 ár frá undirritun samnings um sértæka skuldaaðlögun, falla niður eftirstöðvar þeirra krafna sem greiðsluáætlun náði ekki til. Hafi hluti veðkrafna verið settur á biðlán hefjast greiðslur þeirra að loknu skuldaaðlögunartímabili, eftir því sem greiðslugeta lántaka hrekkur til. Veðskuldir umfram 110% af verðmæti eignarinnar[,] sem standa utan greiðslugetu lántaka í lok tímabils[,] falla niður.“
Einnig er nauðsynlegt að vitna í grein 3, þar sem segir:
„Markmið sértækrar skuldaaðlögunar er að einstaklingar í alvarlegum skuldavanda geti fengið skilvirka og varanlega lausn, þar sem skuldir og eignir eru lagaðar að greiðslugetu á grundvelli einkaréttarlegs samkomulags skuldara og fjármálastofnana án aðkomu dómstóla. Sértæk skuldaaðlögun getur eftir atvikum átt sér stað með sölu eigna, eftirgjöf krafna, hlutfallslegri lækkun þeirra, framlengingu lána, eða tímabundnum gjaldfresti eða öllu framangreindu í senn auk mögulegrar samningsbundinnar yfirtöku kröfuhafa á eignum/veðandlagi gegn uppgjöri krafna án undangenginnar nauðungarsölu, sbr. 2. mgr. 11. gr. reglna þessara.“
Samkvæmt 3. gr. skal skuldaaðlögun vera varanleg lausn. Erfitt er að sjá, að lausn, sem taka á upp eftir 3 ár, sé varanleg. Annað sem tengist 3. gr., þá virðist sem fjármálastofnun/kröfuhafi gæti komið kröfu sinni framhjá skuldaaðlöguninni með því að lengja í láni og þannig breyta greiðslubyrði þess. Þessu markmiði mætti einnig ná með frystingu eða tímabundnum gjaldfresti. Þar sem kröfuhafi getur skv. 7. gr. neitað að staðfesta samning um greiðsluaðlögun, nema lántaki samþykki slíkt fyrirkomulag, þá hefur lántaki ekkert í höndunum um að skuldaaðlögun sé að skila markmiði sínu eða að hún veiti „skilvirka og varanlega lausn“.
Í 13. grein kemur fram nýtt hugtak „greiðsluáætlun“. Þetta hugtak er ekki skilgreint neins staðar eða hver sér um að útbúa „greiðsluáætlunina“. Vissulega er auðvelt að skilja samhengið þannig, að það sem lýst er í grein 7 eigi við um þessa áætlun, en slík túlkun mun örugglega ekki standast fyrir dómi, ef einn samningsaðila ákveður að vefengja þetta hugtak. Einnig er ekki ljóst hvort skuld kröfuhafa, sem hafnað hefur tillögu umsjónaraðila, telst vera utan greiðsluáætlunar eða eingöngu skuldir þeirra kröfuhafa, sem samþykkt hafa tillögu umsjónaraðila skv. gr. 7, og eru tilgreint er í tillögum umsjónaraðila að séu utan greiðsluáætlunar.
Aftur í að 13. gr. Þar er talað um „skuldir sem falla utan veðs eða eru umfram viðmiðunarmörk skv. 10. gr. og hvaða hlutfall, ef eitthvað, verði greitt af þeim kröfum meðan á skuldaaðlögun stendur“. Þarna er margt óljóst í ekki lengri texta. Er munur á veðskuldum og skuldum utan veðs? Hvað með neyslulán, t.d. vegna tölvukaupa? Getur lántaki hlaupið út í búð og keypt fullt af hlutum á raðgreiðslu, haldið hlutnum en losnað við að greiða lánið?
Aftur er vikið að greiðsluáætluninni í 14. gr. Þar er sagt að niður falli „eftirstöðvar þeirra krafna sem greiðsluáætlun náði ekki til“. Ef svo er, þá verður einhvers staðar að vera til yfirlit yfir þær skuldir sem „greiðsluáætlun náði ekki til“. Það verður að útbúa samning um skuldaaðlögun þannig, að í honum séu tilgreindar allar skuldir, sem undir hann falla, hvort sem greiðsluáætlunin nái til þeirra eða ekki. Ekki er hægt að gera sjálfgefið, að hafi skuld ekki verið tiltekin í greiðsluáætlun, þá teljist hún til skulda sem falla niður að þremur árum liðnum. Einnig telja Hagsmunasamtök heimilanna, að ekki megi „læða“ skuld inn í greiðsluáætlun á lágri tímabundinni greiðslubyrði, sem síðan hækkar verulega eftir einhvern árafjölda. Skuldir verða alltaf að fara inn í greiðsluáætlun samkvæmt upprunalegum skilmálum, nema að dómsúrskurður liggi fyrir um annað. Greiðsluáætlun verður að lýsa framtíðar greiðslubyrði af þeim skuldum sem áætlunin nær til. Eins og verklagsreglurnar líta út núna, er ekkert sem tryggir slíkt. Þetta gæti leitt til þess, að greiðslubyrði yrði tímabundið undir greiðslugetu, en skuldaaðlögun á skv. 3. gr. að tryggja varanlega lausn.
16. grein
Í greininni er vikið að því hvað gerist, ef lántaki stendur ekki við skuldbindingar samkvæmt samningi um sértæka skuldaaðlögun. En ef kröfuhafi hefur með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi orsakað eða tekið þátt í einhverjum þeim gjörningi sem rýrir getu lántaka eða gerir honum ókleift að standa við skuldbindingarnar? Við erum í þeirri stöðu, sem við erum í dag, vegna þess að nokkur öflug fjármálafyrirtæki innan SFF og eigendur þeirra tóku þátt í viðskiptum sem leiddu til hruns íslenska hagkerfisins. Hver segir, að slíkt geti ekki endurtekið sig? Ýmsar aðgerðir/úrræði stjórnvalda vegna efnahagshrunsins hvetja, að mati Hagsmunasamtaka heimilanna, hreint og beint fjármálafyrirtæki til að viðhalda óstöðugleika og hárri verðbólgu. Greiðslujöfnun húsnæðislána er að mati samtakanna dæmi um það. Vissulega segir í 18. gr. að:
„[a]ðilar samnings þessa skuldbinda sig til að fylgja vönduðum viðskiptaháttum í hvívetna, virða jafnræði í framkvæmd, heiðarlega upplýsingagjöf til allra viðskiptamanna sinna“
en með fullri virðingu, þá virðast þessi orð heldur innantóm í ljósi reynslunnar. Ef greiningardeild Glitnis gat haldið því fram vorið 2008, að meðalgengi síðasta árs yrði 142 (þ.e. gengisvísitala) og lokastaða 135, miðað við þær upplýsingar, sem síðar hafa komið í ljós, þá er mjög erfitt að trúa því að greiningardeild Íslandsbanka, mönnuð að hluta sama fólkinu, muni sýna meiri spávísi. Það verða því að vera ákvæði í öllum samningum, þar sem tekið er á ábyrgð kröfuhafa, ef þeir verða uppvísir af athæfi sem brýtur gegn ákvæði 18. gr. Það gæti t.d. falið í sér, að viðkomandi kröfuhafi tekur á sig þann útgjaldaauka, sem verða sem afleiðing af brotum á ákvæði greinarinnar. A.m.k. verður að tryggja, að lántaki, sem hefur ekkert sér til sakar unnið, verði refsað vegna atvika sem hann hefur enga stjórn á og gætu þess vegna verið afleiðing gjörða kröfuhafa.
Það sem vantar í samkomulagið
Ágreiningur um réttmæti kröfu
Hvergi í samkomulaginu er gert ráð fyrir að leyst sé úr ágreiningi um réttmæti kröfu fjármálafyrirtækis. Gengið er ákveðið til verks, þegar upp kemur ágreiningur um verðmæti eigna, en fjallað er um það í 8. gr. samkomulagsins. Þar er lýst að verði ágreiningur, þá skuli „umsjónaraðili óska eftir verðmati löggilts fasteignasala“ annars vegar og „löggilts bílasala“ hins vegar. En þegar kemur að kröfunni, skuldinni, þá er réttur lántaka enginn til að leita úrskurðar eða verðmats. Þetta er sérstaklega merkilegt í ljósi þess, að mikil ágreiningur ríkir um lögmæti og réttmæti skulda mjög margra lántaka. Af hverju er ekki gefinn neinn kostur á að beina slíkum ágreiningi til úrskurðarnefndar eða gerðardóms? Fyrir utan, að samkvæmt upplýsingum í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 2. nóvember, þá er verið að færa lánasöfn með verulegum afslætti frá föllnum fjármálastofnunum til ýmist þrotabúa þeirra eða afsprengja þeirra í formi nýrra fjármálafyrirtækja.
Þar sem vafi leikur á því, hvort gengistryggð lán teljist löglegt, þá er að mati Hagsmunasamtaka heimilanna, gjörsamlega ótækt að þau séu metið uppfærð eftir aðferðum fjármálafyrirtækjanna. Það er ekki hægt að grundvalla ákvörðun um skuldsetningu, eignasölu og skerðingu á framfærsluútgjöldum á verðmæti láns, sem er langt umfram sannvirði að mati fjármálafyrirtækjanna sjálfra, hefur verið ólöglega uppfært eða beitt hefur verið röngum viðmiðum við uppfærslu. Hagsmunasamtök heimilanna hafa fengið munnlega skoðun mjög margra löglærðra aðila um, að þau gengistryggðu lán, sem veitt hafa verið til almennings undanfarin 8 ár eða svo, brjóti í bága við lög nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Má segja að hvert vígið hafi fallið á fætur öðru, því þessar skoðanir höfum við heyrt frá tveimur af hinum upprisnu bönkum, tveimur fjármálafyrirtækja sett hafa verið í þrot og lögfræðingi hjá Íbúðalánasjóði. Auk þess hafa gefið okkur slíkt álit innheimtulögfræðingar og kennarar innan lagadeilda háskólanna.
Hver er meðhöndlun lausafjármuna?
Hvergi í skjalinu er lýst meðferð lausafjármuna né að tekið sé á sparnaði á einu formi eða öðru. Nauðsynlegt er að fjalla um slíkt, svo lántaki viti réttarstöðu sína. Verður hann þvingaður til að taka út lífeyrissparnað eða selja húsmuni, sjónvörp og/eða tölvur? Þarf að ganga á sparifé barnanna? Óvissa um þessa þætti er ekki líðandi.
Einstaklingur með sjálfstæðan atvinnurekstur í eigin nafni
Hver er staða einstaklings sem er með atvinnurekstur í eigin nafni? Verður gengið á tekjustreymi viðkomandi, eins og það sé óskipti til ráðstöfunar upp í afborganir eða eingöngu þann hluta sem gefinn er upp sem reiknað endurgjald? Ef eingöngu er litið til reiknaðar endurgjaldsins, verður þá að stilla það á eitthvað gildi eða hlutfall af tekjustreymi? Verklagsreglur geta ekki verið samræmdar, ef svona atriði eru skilin eftir í lausu lofti.
Ákvæði um betri rétt lántaka
Setja verður fyrirvara í alla samninga um betri rétt lántaka. Við lifum á óvissutímum og lögfróða menn greinir á um túlkun alls konar lagagreina. Mörg mál eiga eftir að fara fyrir dómstóla, bæði héraðsdóm og Hæstarétt hér á landi, hugsanlega EFTA dómstól og nokkuð örugglega Mannréttindadómstól Evrópu. Auðvitað kemur til greina að ágreiningur yrði útkljáður fyrir gerðardómi, þó svo að fjármálafyrirtæki hafi ítrekað hafnað þeirri málsmeðferð hingað til. Niðurstöður slíkra dómsmála geta leitt af sér túlkun á lögum um betri rétt lántaka fyrir utan að falli slík mál lántökum í hag, þá gæti slík leitt til verulegrar lækkunar á skuldum sem teknar voru inn í skuldaaðlögunina og mögulega skaðabótaábyrgð kröfuhafa. Samningur um skuldaaðlögun má ekki skerða möguleika lántaka til að njóta ávinnings af dómsniðurstöðum eða lagatúlkunum lántökum í hag.
Sannvirði skulda
Í nýlegri skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur skýrt fram, að það sé mat óháðra endurskoðenda og stjórnenda fjármálafyrirtækjanna, að sannvirði lána heimilanna (fair value of household debt) sé langt undir vergu virði (gross value). Áætlaður mismunur er 600 milljarðar króna. Að hluta til eru kröfuhafar að njóta þessa munar í tilfærslu lánasafna úr föllnum fjármálafyrirtækjum yfir í ný og í öðrum tilfellum er sannvirði lánanna færð niður í þrotabúum. Sum fjármálafyrirtæki, sem ennþá standa af sér fárviðrið, eru í samningaviðræðum við lánadrottna sína um niðurfærslu skulda sinna í ljósi þess að verga virðið er langt yfir sannvirðinu og loks eru dæmi um fjármálafyrirtæki sem þurfa líklegast að taka skellinn sjálf. Það er reynsla af yfir 100 fjármálakreppum á síðustu 39 árum (samkvæmt upplýsingum sem komu fram í erindi Þorvarðar Tjörva Ólafssonar á málstofur Seðlabanka Íslands í september, sjá Endurskipulagning skulda heimila og fyrirtækja í kjölfar kerfislægrar fjármálakreppu, http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=7306), að endurreisn hagkerfa hefur gengið hraðar fyrir sig, þegar farið er strax í endurskipulagningu lána, frekar en að fara afskriftaleiðina. Því miður virðist enginn vilji vera fyrir hendi hjá fjármálafyrirtækjum að hlusta á reynslu annarra.
Aðferðin hentar ekki núverandi aðstæðum
Hagsmunasamtök heimilanna telja það vera kolranga aðferð, að ætla að keyra stóran hluta heimila í landinu í gegn um sértæka skuldaaðlögun. Samkvæmt mati Seðlabanka Íslands gætu a.m.k. 20% heimila í landinu þurft að fara í gegn um þetta ferli, önnur 5% í gegn um greiðsluaðlögun og restin gæti komist af með vægari úrræði, þar til annað kemur í ljós. Það er mat samtakanna, að þörfin fyrir sértæka skuldaaðlögun sé meiri en tölur Seðlabankans segja til um. Ekki verður þó farið út í þá umræðu hér.
Hagsmunasamtök heimilanna telja öll rök hníga til þess (og telja sig hafa til þess stuðning í málflutningi Seðlabanka Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins), að skynsamlegra sé að nýta svigrúm, sem birtist í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, til skuldaniðurfærslu strax. Ekki eigi að bíða með að sjá hve mikið innheimtist á næstu allt að 20 til 40 árum, heldur sé það betra, bæði fyrir framtíðaruppbyggingu fjármálafyrirtækjanna og hagkerfisins, að leiðrétta stöðu lána núna. Samtökin telja að betri árangur náist við endurreisn hagkerfisins með mjög víðtækum almennum aðgerðum, sem fela í sér leiðréttingu á höfuðstól lána. Samtökin hafa sjálf talað fyrir því að gengistryggðum lánum verði breytt yfir í verðtryggð lán frá lántökudegi og þau taki á sig verðbætur frá þeim tíma. Öll verðtryggð lán (og þar með hin fyrrum gengistryggðu lán) fái á sig 4% þak á árlegar verðbætur frá 1. janúar 2008. Það er mat samtakanna, að þetta hafi í för með sér um 250 milljarða leiðréttingu á höfuðstóli lánanna og muni duga 80 – 90% skuldsettra heimila í landinu til að breyta óviðunandi greiðslu- og skuldabyrði í mjög viðunandi. Allir fá leiðréttingu, en jafnframt taka allir á sig einhvern hluta skaðans sem orðið hefur. Samtökin átta sig á því, að þessi aðgerð bjargar ekki öllum, en sjá þá fyrir sér að nýta megi þær aðrar aðgerðir sem kynntar hafa verið, þ.e. greiðslujöfnun, sértæka skuldaaðlögun og greiðsluaðlögun, með breytingum sem nauðsynlegar eru til að vernda rétt lántaka. Fækka mun verulega í öllum hópum, sem ýmist þurfa sértæk úrræði (greiðslujöfnun myndi þá flokkast sem sértækt úrræði) eða eiga ekki annan kost en að fara í gjaldþrot.
Hagsmunasamtök heimilanna furða sig á þeirri tregðu fjármálafyrirtækja og stjórnvalda að kanna nánar hugmyndir samtakanna og aðrar tillögur að leiðréttingu. Upplýsingar um sannvirði skulda heimilanna í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sýna, að þetta sannvirði er að mati óháðra endurskoðenda og stjórnenda fjármálafyrirtækjanna mun lægra en kemur fram á greiðsluseðlum sem koma inn um lúgur landsmanna (eða heimabanka). Þó samtökin átti sig, að útreikningar á sannvirðið endurspegli að jafnaði langtíma endurheimtur lánasafnanna, þá hefur það komið fram hjá mjög mörgum hagfræðingum (bæði innlendum og erlendum) undanfarna mánuði, að niðurfærsla strax hefur yfirleitt jákvæðar áhrif á endurheimtur til langs tíma samanborið við það að geyma afskriftir þar til lán eru sannanlega töpuð. Gera megi ráð fyrir betri heimtum til langs tíma með því að færa höfuðstól lánanna strax niður í samræmi við greiðslugetu, en að lengja í lánum með tilheyrandi aukinni langtíma greiðslubyrði eða halda til streitu upphaflegri kröfu. Er þetta m.a. í samræmi við reynslu þjóða af yfir 100 fjármálakreppum á síðustu 39 árum. Ein ástæða fyrir þessu er, að áður en lán eru afskrifuð er farið í gegn um langt og flókið innheimtuferli sem gerir lítið annað en að rýra endurheimtur kröfuhafa, en sé til hagsbóta innheimtufyrirtækja og lögfræðinga, auk þess sem það gerir lántaka afhuga frekari viðskiptum við viðskiptabanka sinn.
Samtökin vilja einnig vekja athygli á ummælum Marks Flanagans, hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en hann segir í viðtali, sem m.a. má finna á vef sjóðsins:
And finally in the debt restructuring area I just want to highlight that now we have managed to mark down loans to appropriate level in the banks' books, this has to be translated into appropriate debt relief to viable borrowers.
Send var fyrirspurn til Franek Rozwadowski, fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hér á landi, og hann spurður að því hvað væri átt við með „debt relief to viable borrowers“. Sendi hann m.a. til baka eftirfarandi svör:
'Debt relief' means mainly debt forgiveness. Normally this would be partial forgiveness, not a total write-off. Payment equalization would not normally count as debt relief, though the three year limit in the recently passed law could result in some debt relief for some people.
Og:
'Viable borrowers'. As you know debt relief is needed by both households and firms. The concept of viable borrowers is more relevant to firms than to households. Viable firms would be firms that can continue functioning and creating jobs and income but need debt relief to put them back on their feet. Non-viable firms would be ones that, even after debt relief, could not survive. Obviously it only make sense to provide debt relief to viable firms.
Vissulega kemur fram í svarinu að „viable borrowers“ sé frekar notað fyrir fyrirtæki, en þar segir þó beint „debt relief is needed by both households and firms“ og „payment equalization would not normally count as debt relief“.
Hagsmunasamtök heimilanna geta ekki betur séð, en að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sé hreinlega að mæla með því, að farið verði í niðurfærslu skulda heimilanna. Ekki eftir einhver ár, heldur í beinu framhaldi af því að „we have managed to mark down loans to appropriate level in the banks' books“. Samtökin telja fráleitt í ljósi þessara ummæla, að fjármálafyrirtæki skuli ætla að halda áfram að innheimta öll lán upp í topp. Það er ekki bara, að þau hafi verið virkir þátttakendur í að setja hagkerfið á hliðina, heldur í leiðinni ollu þau því að höfuðstóll lána heimila og fyrirtækja hækkuðu upp úr öllu valdi.
Samtökin vilja einnig benda á, að fyrir nokkrum árum féll héraðsdómur, þar sem rafverktaka var gert að láta viðskiptavin njóta afsláttar, sem rafverktakinn fékk hjá heildsala. Samtökin telja þennan dóm, þó málið hafi ekki farið til Hæstaréttar, vera fordæmisgefandi fyrir lán heimilanna. Veittur hefur verið afsláttur á lánasöfnunum við færslu þeirra frá einni mynd fjármálafyrirtækis til annarrar og þeim afslætti eigi að skila til lántaka. Færa má rök fyrir því, að annað sé óréttmæt auðgun nýrra banka á kostnað lántaka.
Loks vilja Hagsmunasamtök heimilanna lýsa furðu sinni á því, að fjármálafyrirtæki hafi hafnað tillögum talsmanns neytenda um fljótvirka leið til að greiða úr ágreiningsmálum varðandi forsendubrest allra lána og lögmæti gengistryggðra lána. Tillaga talsmanns neytenda um gerðardóm er bæði fljótleg og skilvirk leið til að fá niðurstöðu í málum, sem snerta alla þjóðina og, að ekki sé talað um, eru mikilvæg vegna þeirrar endurreisnar sem þarf að eiga sér stað í samfélaginu. Við skulum hafa í huga, að sátt í samfélaginu var rofin með framferði fjölmargra fyrirtækja innan SFF og eigenda þeirra. Ekki hefur orðið vart við iðrun frá þessum fyrirtækjum eða að þau telji sig á nokkurn hátt bótaskyld vegna þessa. Það hafi bara verið eðlilegir viðskiptahættir að stofna afkomu viðskiptavina sinna í voða. Það sé sjálfsagt að stuðla að stökkbreytingu lána þeirra og rukka svo lánin í botn, eins það sé eðlilegasti hlutur. Hagsmunasamtök heimilanna skilja ekki svona hugsun eða framkomu og telja hana ekki vera líklega til að tryggja langvarandi samband viðskiptavinanna við bankann sinn. Raunar telja samtökin þetta vera besta leiðin til að slíta slíku sambandi, eins og raunar fjölmargir landsmenn hafa kosið að gera.
Lokaorð
Hagsmunasamtök heimilanna fagna hugmynd um aukið svigrúm fjármálafyrirtækja til að mæta breytingum á högum viðskiptavina sinna, en hafna alfarið því samkomulagi sem fjármálafyrirtæki hafa gert um verklagsreglur vegna sértækrar skuldaaðlögunar. Fyrir utan, að samkomulagið brýtur í nokkrum atriðum gegn lögum nr. 107/2009, sem eru þó lagagrunnur samkomulagsins. Verklagsreglurnar eru greinilega samdar með það að markmiði, að tryggja fjármálafyrirtækjum hámarks endurheimtur óréttlátra krafna. Krafna, sem hvorki eru byggðar á lagalegum né siðferðislegum grunni. Krafna, sem blásnar voru út með markaðsmisnotkun, brellubrögðum og fleiri óheiðarlegum viðskiptaháttum, sem höfðu það eitt að markmiði, að auka virði krafnanna í bókum fjármálafyrirtækjanna svo uppgjör þeirra litu betur út.
Verklagsreglur fjármálafyrirtækjanna eru samdar með hagsmuni fjármálafyrirtækjanna í huga, þrátt fyrir ákvæði laganna um „að hámarka gagnkvæman ávinning samningsaðila“, hvað þá markmið laganna um „að hraða endurreisn íslensks efnahagslífs“. Verklagsreglurnar vinna raunar gegn þessum tveimur atriðum. Þær hámarka ávinning annars samningsaðilans og tryggja að hinn komi út slippur og snauður. Þær munu dýpka kreppuna og þar með hægja á endurreisninni. Reglurnar munu verka sem hlekkir á samfélagið í stað þess að koma hjólum þeirra aftur af stað. Það er í hæsta máta einkennilegt að fulltrúar neytenda skuli ekki hafa haft neina aðkomu að gerð samkomulagsins. Samkomulagið er enn eitt dæmið um skjaldborg um fjármálafyrirtækin, en ekki heimilin.
Hagsmunasamtök heimilanna
www.heimilin.is
