Kröfur um leiðréttingu á húsnæðislánum heimilanna og tillaga að nýju húsnæðislánakerfi. Skjal þetta má sækja á pdf formi hér (þægilegra til útprentunar).

Inngangur
Hagsmunasamtök heimilanna setja í þessu skjali fram tillögur um leiðréttingar lána og breytt húsnæðislánakerfi. Samtökin eru áhugamannasamtök sem telja í dag fjögur þúsund manns og fer sífellt fjölgandi. Samtökin hafa á innan við tveggja ára starfstíma áunnið sér trúverðugleika í samstarfi við Alþingi, stjórnvöld, fjármálafyrirtæki, fjölmiðla og aðra aðila í þjóðfélaginu í umræðu og hagsmunagæslu um stöðu og þróun fjárskuldbindinga heimilanna eftir hrun efnahagskerfisins.

Samtökin benda á að fá hagkerfi OECD ríkja byggja á jafn víðtækum fjárskuldbindingum almennings eins og tíðkast hérlendis. Skuldastaða íslenskra heimila hefur farið síversnandi frá árinu 1980 og er nú komin um 300% af árs ráðstöfunartekjum að meðaltali, sem er ein sú hæsta innan OECD. Mjög þung skuldastaða stökkbreyttist til hins verra við kerfishrunið og sífellt fleiri heimili komast í greiðsluþrot, verði ekki gripið til almennra leiðréttinga á forsendubresti fjárskuldbindinga heimilanna. Rannsóknarskýrsla Alþingis, skýrsla þingmannanefndar um RNA, og það brot dómsmála sem þegar hafa verið dómtekin staðfesta mjög alvarlegar brotalamir, þar sem stjórn efnahagsmála, eftirlit með fjármálafyrirtækjum, ríkisstjórnin, Alþingi, fjármálafyrirtækin, háskólasamfélagið, samtök launþega, lífeyrissjóðirnir og fjölmiðlar brugðust skyldum sínum gagnvart almenningi og miðluðu röngum upplýsingum um stöðu mála. Dómstólar hafa enn sem komið er eingöngu fjallað um lögmæti gengistryggingar en ekki forsendubrestinn sem almennir lántakar hafa mátt líða.

Innlend lánskjör hafa fengið falleinkunn, standast ekki sívaxandi alþjóðasamkeppni atvinnulífsins né heldur ráða opinberar stofnanir og sveitarfélög við þau. Haustið 2008 voru um 70% allra skulda fyrirtækja, sveitarfélaga og stofnana í erlendum og gengistryggðum lánum, auk allt að fimmtungs skulda heimilanna. Verðtrygging fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs hefur kerfisbundið aukið skuldir heimilanna í þrjá áratugi.  Staðan er slík að ekki verður komist hjá kerfisbreytingum til að forða frekara hruni og landflótta.

Hafa verður í huga að heimilin í landinu eru allt í senn, einn mikilvægasti fjárfestir í landinu, stærsti innistæðu- og sparifjáreigandi og mikilvægasti viðskiptavinur fyrirtækja og stofnana, ekki síst fjármálafyrirtækjanna.

Samtökin telja stjórnvöld og fjármálafyrirtæki hafa tekið sér allt of langan tíma í að koma með raunhæfar lausnir á skuldavanda heimilanna. Úrræðin fyrir heimilin hafa því miður ekki skilað neinum áþreifanlegum árangri í að leysa skuldavanda þeirra.

Lántakar gengistryggðra lána eigðu eftir dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 von um réttláta og sanngjarna niðurstöðu. Því miður slökkti Hæstiréttur þá vonarglóð með dómi 471/2010 16. september, þegar rétturinn ákvað að lántakar gengistryggðra lána skuli sitja uppi með forsendubrest lána sinna. Til að bíta höfuðið af skömminni hefur ríkisstjórnin ákveðið að gera allt sem í hennar valdi er til að láta dóm Hæstaréttar hafa sem víðtækust áhrif með lagasetningu. Allt skal gert til að lántakar beri skaðann af hruni efnahagskerfisins, þrátt fyrir að fjármálafyrirtækin hafi flest farið í gegn um fjárhagslega endurskipulagningu sem falið hefur í sér að yfirfærsluverð lánasafna er mun lægra en sú upphæð sem lántakar eru krafðir um.

Réttlát leiðrétting á verðtryggðum lánum virðist ennþá fjarlægari. Með þessu áframhaldi lítur út fyrir að málaferlum þar sem reynir á forsendubrest þeirra ljúki ekki fyrr en í fyrsta lagi árið 2012.

Hagsmunasamtök heimilanna eru þess fullviss að lántakar geti fyrir dómstólum, ekki síst eftir samþykkt laga um hópmálsóknir, náð að stærstum hluta fram þeim sanngjörnu kröfum og lausnum sem samtökin hafa sett fram. Samtökin telja hins vegar að þjóðfélagið og einstakar máttarstoðir þess, svo sem heimili, fjármálafyrirtæki, annar atvinnurekstur og ríkið, þoli ekki hina löngu bið eftir mörgum dómsniðurstöðum. Því sé leið lausna og sátta utan dómstóla farsælust fyrir alla málsaðila.

Leiðrétting höfuðstóls húsnæðislána
Hagsmunasamtök heimilanna gera eftirfarandi tillögu um leiðréttingu á húsnæðislánum heimilanna. Tillögurnar ná eingöngu til lána sem aflað hefur verið vegna húsnæðis sem er, hefur verið eða gert er ráð fyrir að verði lögheimili viðkomandi lántaka. Í þeim tilfellum sem þriðji aðili hefur tekið lán og framlánað til kaupa á húsnæði, svo sem þegar ættmenni hafa tekið lífeyrissjóðslán í eigin nafni en lánsfjárhæðin runnið til húsnæðiskaupandans, eða þegar um lánsveð er að ræða, ná tillögurnar til slíkra lána svo fremi sem lögheimilisskilyrðið er uppfyllt. Þó tillagan miðist við afmarkaðan hóp húsnæðislána, er ekkert því til fyrirstöðu að hún nái einnig til annarra lána.

Tillagan miðast við skuldbindandi sátt um fyrirkomulagið milli stjórnvalda, lántaka og lánveitenda sem veitt hafa einstaklingum húsnæðislán. Þó er gert ráð fyrir að ef einstaka lántakar kjósi að halda upprunalegum skilmálum geti þeir það. Tillagan tekur ekki fyrir betri rétt neytenda. Gert er ráð fyrir að tillögurnar taki einnig til framkvæmdar nauðungarsölu og uppboða á neðangreindu tímabili, sem rekja má til kerfishrunsins.

I. Gengisbundin húsnæðislán.
Lántakar gengisbundinna húsnæðislána hafa mátt búa við mikla hækkun höfuðstóls lána sinna frá því krónan féll í mars 2008. Hæstiréttur dæmdi í júní að ólöglegt væri að gengistryggja lán, en lánveitendur hafa á móti þrefað um hvaða lán teljast gengistryggð og falli því undir fordæmisgildi dóma réttarins. Með dómi sínum 16. september sló Hæstiréttur á þær vonir lántaka að hjá réttinum fengist einhver leiðrétting á skulda- og greiðsluvanda heimilanna. Fer það raunar eftir því hvort og þá hvernig vangreiðslur fyrri ára munu skila sér inn í höfuðstól lánanna, hvort skuldavandinn hafi aukist til viðbótar því að greiðsluvandinn varð mun alvarlegri með dóminum.

Hagsmunasamtök heimilanna hafa fyrir löngu lagt fram hugmynd að lausnum varðandi gengisbundin húsnæðislán. Hugmyndin er að gengistryggðum húsnæðislánum, húsnæðislánum í erlendri mynt og húsnæðislánum sem sannanlega eru erlend, verði breytt í verðtryggð krónulán miðað við stöðu þeirra 31. desember 2007. Skilmálar taki frá þeim tíma mið af lægstu vöxtum Seðlabanka Íslands af verðtryggðum lánum eða lægstu vöxtum viðkomandi lánveitanda af verðtryggðum lánum, eftir því hvorir vextirnir eru hagstæðari fyrir lántakann. Lánin lúti síðan þeim takmörkunum sem getið er í lið II, hér fyrir neðan.

Vilja samtökin leggja þessa hugmynd enn og aftur fram sem leið til að leysa vanda þeirra húsnæðiseigenda sem hér um ræðir. Er það gert með fyrirvara um betri rétt með lagasetningu eða frekari dómsmálum, innanlands eða utan.

II. Verðtryggð lán
Verðtryggð lán verði leiðrétt með eftirfarandi hætti:
Höfuðstóll verðtryggðra lána verði stilltur á stöðu höfuðstóls lánsins í árslok 2007.  Frá þeim tíma verði sett þak á árlegar verðbætur. Þakið getur hæst jafngilt efri vikmörkum verðbólgumarkmiða Seðlabanka Íslands, eins og þau voru frá apríl 2001, það er 4,0% á ári. Þannig leiðrétt lán ættu að mati Hagsmunasamtaka heimilanna að vera viðráðanleg fyrir flesta lántaka.

Af þeim höfuðstól sem þannig verður til, eru dregnar allar greiðslur afborgana og sérstakra innágreiðslna á höfuðstól frá 1. janúar 2008.
Þar sem við á, er höfuðstóll lánanna uppreiknaður í samræmi við skilmálabreytingar sem lántaki hefur fengið hjá lánveitanda, svo sem frystingar eða greiðslu takmarkaða við vaxtagreiðslu eða fasta upphæð.

Komi í ljós að lántaki hafi greitt meira í afborganir og vexti en nýr höfuðstóll segir til um, skal lántaki hafa val um hvort ofgreiðslan gangi til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar eða greiðist út til lántaka.

III. Óverðtryggð húsnæðislán – vextir
Sett verði þak á vexti óverðtryggðra húsnæðislána og verði þetta þak afturvirkt til 1. janúar 2008. Þakið á vextina miðist við lægstu verðtryggðu vexti Seðlabanka Íslands að viðbættum efri vikmörkum verðbólgumarkmiða Seðlabankans. (Frá 1. janúar 2008 til dagsins í dag hafa þessir vextir farið hæst í 6,3%, þannig að vaxtaþakið hefði hæst orðið 10,3%.)
Vextir sem greiddir hafa verið umfram þetta verði endurgreiddir og skal lántaki hafa val um hvort þeir gangi til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar eða greiðist út til lántaka.

IV. ,,Eitruð“ lán – meðferð, afskrift og skattleysi
Að loknum framangreindum leiðréttingum stendur eftir af höfuðstóli hvers láns, samkvæmt lánabókum fjármálafyrirtækjanna, afgangur sem ekki verður innheimtur frekar. Þessi afgangur er sá hluti lána sem valdið hefur greiðsluerfiðleikum lántaka, vanskilum, innheimtumálum, aðfarargerðum og enn verra. Oft er vísað til þessa sem ,,eitraðra” lána. Eitruð lán eru almennt ekki talin innheimtanleg og situr lánveitandinn iðulega uppi með tapaða kröfu, þó svo að hann gangi að tryggingum að baki láninu. Út um allan heim hefur verið farin sú leið að eitruð lán hafa verið færð úr bókum fjármálafyrirtækja og eru ekki innheimt frekar.

Tillaga Hagsmunasamtaka heimilanna er að eitraði hluti húsnæðislánanna verði afskrifaður með varanlegum hætti; aflýst af viðkomandi eign og myndi ekki lengur nein veðbönd eða aðra kröfu á viðkomandi lántaka, ábyrgðarmenn eða þá sem lánuðu veð.

Tillaga samtakanna er að skattkerfinu verði breytt þannig að leiðrétting eitraðra lána (afskrift) verði undanþegin tekjuskatti hjá einstaklingum, enda sé lögheimilisskilyrðið uppfyllt.

V. Lausnir fyrir fjármálafyrirtæki til að mæta leiðréttingum (afskriftum)
Álitamál getur verið um hvort það sé hlutverk Hagsmunasamtaka heimilanna að fjalla um færar leiðir til að meðhöndla og losa eitruðu lánin út úr lánabókum fjármálafyrirtækjanna. Samtökin telja ýmsa möguleika í þessu sambandi. Þar sem hér að framan eru mikilvægar lausnamiðaðar tillögur og heimilin eru sannarlega ein af grunnstoðum í stærri heild er hér tæpt á nokkrum kostum.

Eðlilegast er að viðkomandi fjármálafyrirtæki afskrifi strax, í samræmi við getu sína til slíks, til dæmis með afslættinum sem viðkomandi fjármálafyrirtæki fékk af lánasafni sínu frá forvera sínum eða vegna samninga við eigin lánardrottna. Fjármálafyrirtæki leiti auk þess sérstaklega eftir samningum við lánveitendur sína, sem þeir eru í viðskiptasambandi við, um að lánardrottnarnir beri hluta afskriftar með viðkomandi fjármálafyrirtæki.

Fjármálafyrirtæki afskrifi með tilliti til gengisbreytinga í þeim tilfellum þegar upprunalega lánið var gengisbundið. Nái gengið einhvern tímann aftur sömu stöðu og 31. desember 2007, jafngildir það að afskrift fjármálafyrirtækisins vegna eitraða hlutans takmarkist eingöngu við vexti sem eitraði hlutinn hefur borið og mun bera þann tíma sem gengi krónunnar er lægra en viðmiðunargengið.

Hið afturvirka þak á verðtryggð húsnæðislán (samanber lið II.a.) nái einnig til verðtryggðra húsnæðisbréfa Íbúðalánasjóðs og annarra skuldabréfa sem hann hefur gefið út til að fjármagna útlán sín vegna lána sem uppfylla lögheimilisskilyrðin.

Verðbætur sem greiddar hafa verið á innstæður yfir 50.000.000 kr. frá 1.1.2008 verði leiðréttar frá þeim degi hjá öllum fjármálastofnunum, þannig að sett verði 4% þak á verðbæturnar. Viðkomandi innstæðueigendum verði gert að endurgreiða það sem umfram þakið er.
Leggja upphæðina strax á sérstakan reikningslið en dreifa afskriftum skattalega á lengri tíma (5-8 ár).

Leiðréttingar höfuðstóls lána samkvæmt tillögunum þýða lægri vaxtagreiðslur einstaklinga og spara um leið ríkinu háar fjárhæðir sem það þarf annars að greiða í vaxtabætur. Skoða mætti hvort fjármálafyrirtæki sem ekki nutu afsláttar af lánasöfnum frá forverum sínum, til dæmis lífeyrissjóðir og hluti sparisjóða, fengju að njóta einhvers hluta þessa vaxtabótasparnaðar ríkisins, ef útilokað er að fjármálafyrirtækin geti afskrifað eitruðu lánin úr bókum sínum með öðrum hætti.

Mögulega þarf eftir atvikum atbeina ríkisvalds, skattyfirvalda og/eða Alþingis til framgangs einhverra af ofantöldum hugmyndum.
Meðan lánveitanda verður skylt að leiðrétta og afskrifa samkvæmt framanskráðu, skal lántaki hafa val um hvort hann vill einhverra hluta vegna fresta tímabundið eða afþakka viðtöku lausnarinnar.

Rökstuðningur með lausnatillögum um leiðréttingar lána
Hér fyrir neðan er fjallað í stuttu máli um rökin fyrir hugmyndum samtakanna.  Ákveðið var að fara ekki í langar skýringar með hagfræðilegum tilvísunum, upprifjun á fréttaefni, tilvitnanir í uppgjör bankanna og að ekki sé talað um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.  Flest þetta er á vitorði almennings og því að æra óstöðugan að rifja það allt upp.  Í staðinn eru markmið, rökstuðningur og tilgangur sett fram í stuttu máli.
Hrun varð í hagkerfinu vegna háttsemi fjármálafyrirtækja, hagstjórnarmistaka og rangra pólitískra ákvarðana.  Í undanfara hrunsins og samhliða því hefur skulda- og greiðslubyrði heimilanna aukist mjög mikið. Samtökin telja óeðlilegt að lántakar eigi að bera þann kostnað meðan fjármálafyrirtæki eiga að hafa tekjur af háttsemi sinni og forvera sinna.

Dagsetningin 31. desember 2007 er valin, þar sem upplýsingar um stöðu lána er til í skattskýrslum lántaka og því þarf ekki að fara í flókna útreikninga til að finna út hver skuldin var.

Allir þeir sem tekið hafa húsnæðislán vegna núverandi, fyrrverandi eða væntanlegs lögheimilis eru settir í líka stöðu með því að breyta gengistryggðum lánum í verðtryggð lán og að láta vexti óverðtryggðra vaxta fylgja sömu þróun og vextir verðtryggðra lána.

Skjótvirk sanngirnis- og jafnræðiskrafa um að laga skuldastöðu heimilanna að því sem var áður en áhrifin af háttsemi stjórnenda og eigenda fjármálafyrirtækjanna, sem samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis meðal annars fólust í markaðsmisnotkun og fjárglæfrum, stökkbreyttu höfuðstóli lána til hins verra. Þetta hefur í för með sér lægri og eðlilegri greiðslubyrði, eykur þær tekjur sem heimilin hafa til ráðstöfunar í almenna neyslu og aðra fjárfestingu og mun verða til þess að viðskipti á fasteignamarkaði fara aftur af stað. Við það stöðvast hrun fasteignaverðs og eignastaða breytist til betri vegar og veðrými myndast. Samhliða aukinni neyslu heimilanna mun velta fyrirtækja aukast sem leiðir til fjölgunar starfa og að tekjur ríkis og sveitarfélaga aukast á ný.

Þeim heimilum og einstaklingum fækkar sem þurfa á nauðasamningum að halda, til dæmis sértækri skuldaaðlögun eða greiðsluaðlögun, og þar með sparast gríðarlegur kostnaður hjá dóms-, heilbrigðis- og félagslega kerfinu.

Eftir standa í bókum bankanna lán sem ættu í flestum tilfellum að vera góð lán, viðráðanleg fyrir lántaka og sem sanngjarnt er að eingöngu komi til innheimtu.  Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis og upplýsingar sem birst hafa í fjölmiðlum greina frá gríðarlegri markaðsmisnotkun og fjárplógsstarfsemi bankanna og eigenda þeirra. Samtökunum finnst óeðlilegt að heimilin taki á sig hækkun skulda- og greiðslubyrði sem af því hlaust. Skilin eru eftir í bókum bankanna þau lán sem sanngjarnt er að verði innheimt (góð lán), en ,,eitraði” hluti lánanna er einfaldlega afskrifaður. Með þessu batna gæði lánasafna fjármálafyrirtækjanna og skilvísi lántaka. Athygli og orka fjármálafyrirtækjanna getur þá farið frá slökkvistarfi, innheimtuaðgerðum og úrlausn illviðráðanlegra vandamála í það sem starfsemi fjármálafyrirtækja á að snúast um, það er þjónustu við viðskiptavini og að viðhalda góðu og heilbrigðu viðskiptasambandi við þá.

Gerð er tillaga um að kaupendur húsbréfa, húsnæðisbréfa og annarra skuldabréfa, sem Íbúðalánasjóður hefur notað til að fjármagna útlán sín, taki þátt í leiðréttingunni.  Leiðrétting verðtryggðra lána getur ekki átt sér stað án þess að Íbúðalánasjóði sé veitt svigrúm til slíkra leiðréttinga.  Möguleikar sjóðsins til slíks eru takmarkaðar nema að lánadrottnar sjóðsins gefi eftir hluta af sínum kröfum.

Með neyðarlögunum var gerð grundvallarbreyting á innstæðutryggingum hér á landi. Innstæður sem áður höfðu notið takmarkaðrar tryggingar var veitt nánast ótakmörkuð trygging með því að færa þær til í kröfuröð. Samtökin gera ekki athugasemd við að höfuðstóll slíkra innstæðna hafi verið tryggður, en telja óeðlilegt að vextir og verðbætur hafi einnig notið verndar og er á skjön við hvernig til dæmis vextir voru meðhöndlaðir á Kaupthing Edge reikningum. 4% þak á verðbætur innstæðna yfir 50 m.kr. er leið til að leiðrétta þetta.

Fjármálafyrirtækin eru kölluð til ábyrgðar og samvinnu við stjórnvöld og samfélagið um hóflegan (sjálfbæran) hagvöxt og efnahagslegan stöðuleika, þar sem allir eru gerðir meðábyrgir fyrir stöðugleikanum.

Dregið er úr þörf fyrir miklar launahækkanir á vinnumarkaði og þar með einnig úr verðbólguþrýsting í hagkerfinu. Það leiðir til hraðari lækkunar vaxta sem bætir rekstrarskilyrði atvinnulífsins.

Þegar óvissu um leiðréttingar og afskriftir hefur verið eytt, þurfa fjármálafyrirtæki að virkja það fé sem þau geyma í dag. Það mun leiða til lægri útlánsvaxta og þar með lægri fjármögnunarkostnaðar heimila og atvinnulífs, sem ætti að örva atvinnulífið til endurreisnar og neytendur til neyslu og fjárfestinga og þetta saman að vinna hratt niður atvinnuleysi. Þá skapast einnig að nýju skilyrði til nauðsynlegs sparnaðar heimila.

Ekki verður horfið frá þessu án þess að minnast á stöðu lífeyrissjóðanna. Tillögur samtakanna gera ráð fyrir að lífeyrissjóðirnir taki á sig verulegt tap vegna þaks á verðbætur húsnæðisbréfa sem sjóðirnir hafa fjárfest í. Þar sem tillögur samtakanna ná eingöngu til húsnæðislána sem sannanlega voru veitt vegna núverandi, fyrrverandi eða væntanlegs lögheimilis lántaka, munu ekki öll skuldabréf Íbúðalánasjóðs njóta þaksins á árlegar verðbætur. Gera má ráð fyrir að það verði jafnvel innan við 500 milljarðar að uppreiknuðu verðmæti miðað við breytingar á vísitölu. Höggið sem vegna þessa kæmi á lánadrottna Íbúðalánasjóðs, þar með talið lífeyrissjóðina, yrði því innan við 100 milljarðar.  Telja samtökin það vera vel innan þolmarka lífeyrissjóðanna, þó svo að vissulega muni það taka sjóðina einhver ár að vinna það tap til baka. Samtökin leggja þó áherslu á, að núverandi lífeyrisþegar þurfi ekki að taka skerðingu vegna þessa.

Framtíðar húsnæðislánakerfi
Hagsmunasamtök heimilanna leggja til að íslensku húsnæðislánakerfi verði breytt verulega og varanlega. Hið nýja fyrirkomulag nái einnig til núverandi húsnæðislána, enda innifela tillögur samtakanna bæði óverðtryggð og verðtryggð lán. Ekki er gert ráð fyrir að haldið verði áfram að bjóða önnur form húsnæðislána, enda er það meðal annars markmiðið með hinu nýja kerfi að lán og lánskjör í íslenskum krónum verði fyllilega samkeppnishæf við okkar samanburðar- og samkeppnislönd.

Tillagan krefst víðtækrar samvinnu stjórnvalda, fjármálafyrirtækja, fulltrúa neytenda, samtaka atvinnulífs og launþega um kerfisbreytingu og innleiðingu.

1.     Verðtryggð húsnæðislán: Sett verði 4% þak á árlegar verðbætur verðtryggðra húsnæðislána. Þakið lækki síðan í þrepum uns hætt verði að nota verðtryggingu vegna húsnæðislána. Hætt verði að veita verðtryggð lán til einstaklinga vegna húsnæðiskaupa.

2.     Óverðtryggð húsnæðislán: Sett verði 5 - 6% þak á óverðtryggða vexti húsnæðislána. Vextir ákvarðist í samningi milli lánveitanda og lántaka, samið verði til 3 til 5 ára í senn, þó mánaðarleg greiðslubyrði lánanna miði við lán til lengri tíma. Vextir geti verið breytilegir samkvæmt nánari ákvæðum samningsins; fljótandi í samræmi við fyrirfram ákveðið viðmið eða fastir. Hámarksvextir verði 6%.

3.     Aukin samkeppni um ný og þegar tekin húsnæðislán.
Öll áhvílandi lán greiðist upp við eigendaskipti á húsnæði, þannig að eitt kauplán hvíli á fasteign. Við þetta styttist sá tími sem lánveitandi þarf að fjármagna útlán sín. Að meðaltali má gera ráð fyrir að hver eign hér á landi skipti um eiganda á tæplega 7 ára fresti. Styttri fjármögnun er háð minni óvissu og kostar almennt minna en fjármögnun til lengri tíma, sem ætti að leiða til lægri vaxta.

Við endurákvörðun vaxta verði lántaka heimilt að færa húsnæðislán sín til annars fjármálafyrirtækis, þ.m.t. Íbúðalánasjóðs og lífeyrissjóða, án uppgreiðslugjalda. Slíkt ætti að leiða til samkeppni um viðskipti, ekki bara hvað varðar húsnæðislán heldur líka um önnur viðskipti viðkomandi lántaka.

Stimpilgjald verði aflagt eða verði föst, hófleg umsýsluþóknun óháð fjárhæð láns. Það verði ekki af lántöku þegar lánsviðskipti eru flutt frá einu fjármálafyrirtæki til annars (endurfjármögnun), þar sem ekki er um nýtt lán lántakans að ræða.

Lántökugjald verði föst, hófleg umsýsluþóknun óháð fjárhæð láns. Það verði ekki eða mjög óverulegt af lántöku þegar lánsviðskipti eru flutt frá einu fjármálafyrirtæki til annars (endurfjármögnun).

Ávinningurinn af breyttu lánakerfi
Ávinningurinn af nýju og breyttu lánakerfi er meðal annars:

Með þaki á verðbætur og tilfærslu yfir í óverðtryggt lánakerfi eru fjármálafyrirtæki gerð virkari þátttakendur í að koma á fjármálastöðugleika á Íslandi. Við núverandi aðstæður getur óstöðugleiki og þensla í sumum tilvikum haft jákvæð áhrif fyrir afkomu fjármálafyrirtækja. Hvoru tveggja veldur verðbólgu sem skilar sér í verðbótum á verðtryggða lánasamninga. Með óstöðugleika og þenslu geta fjármálafyrirtækin tryggt sér hagnað af rekstri. Þetta sást vel árið 2008, þegar hagnaður fjármálafyrirtækja virtist á víxl stafa af veikingu krónunnar og verðbótum ofan á lánasamninga.

Hagsmunasamtök heimilanna telja mjög mikilvægt fyrir hagkerfið, að allir stærri leikendur taki þátt í að halda niðri verðbólgu og stuðla að stöðugleika. Benda má á að tillögur samtakanna um þak á árlegar verðbætur hafa til dæmis engin áhrif á afkomu fjármálafyrirtækja, ef verðbólga er lægri en þakið. Sama á við um þak á óverðtryggða vexti. Sé verðbólga lág geta 5 – 6% vextir gefið góða raunávöxtun. Með 1,5% verðbólgu myndu til dæmis lífeyrissjóðunum duga 5% óverðtryggðir vextir til að ná markmiði laga um 3,5% raunávöxtun. Tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna fela því í sér innbyggðan hvata til að viðhalda stöðuleika og lágri verðbólgu. Telja samtökin að fjármálafyrirtæki og fjármagnseigendur muni sjá hag sínum best borgið með því að halda verðbólgunni niðri og stuðla þannig að jákvæðri raunávöxtun útlána sinna.

Samkvæmt tölum Hagstofunnar um hækkun vísitölu neysluverðs, hefur hækkunin tíu sinnum á síðustu 20 árum verið innan við 4%. Talið í mánuðum hefur 12 mánaða hækkun vísitölunnar mælst 118 sinnum undir 4% af þeim 236 mánuðum sem liðnir eru frá ársbyrjun 1991. Aðeins 34 sinnum verið meiri en 8% og 18 sinnum hefur árshækkun vísitölunnar verið meiri en 10%. Að setja 4% þak á árlegar verðbætur mun því líklegast ekki skipta neinu máli í eðlilegu árferði og hafa mjög takmörkuð áhrif að öðru leyti.

Mikilvægi lækkunar ávöxtunarkröfu lífeyrissjóða og vaxta ríkisskuldabréfa
Samhliða þessu telja Hagsmunasamtök heimilanna að endurskoða þurfi rökin fyrir reglugerðarkröfu um 3,5% raunávöxtun eigna lífeyrissjóða. Vaxtastig í landinu tekur að mjög miklu leyti mið af þessari ávöxtunarkröfu og gerir það að verkum að íslenskum húsnæðislántökum bjóðast ekki eins hagstæð lán og húsnæðiskaupendum í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við.

Samtökin telja nauðsynlegt að þetta viðmið verði lækkað eða að minnsta kosti hvað varðar ríkistryggð skuldabréf og húsnæðisbréf Íbúðalánasjóðs. Horfa verður til þess að vextir sem ríkissjóður og Íbúðalánasjóður greiða til lífeyrissjóðanna koma nánast að öllu leyti frá sjóðfélögum. Há ávöxtunarkrafa vegna slíkra skuldabréfa gerir því lítið annað en að færa fé frá einum vasa sjóðfélaga til annars með ára- eða áratuga bið. Eins og góð ávöxtun lífeyrissjóðanna er mikilvæg, hljóta heildarhagsmunir sjóðfélaga að vega þyngra. Vissulega eru ekki allir sjóðfélagar greiðendur húsnæðislána hjá Íbúðalánasjóði, en stærsti hlutinn er það.  Samtökin telja einnig að endurskoða þurfi ákvæði laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða til að tryggja betur að lífeyrissjóðir séu fjárfestar til langs tíma.  Breytingar á áunnum lífeyrisréttindum, sem verða vegna góðrar eða slakrar afkomu viðkomandi sjóðs, skuli einnig gera með langtíma breytingar á afkomu í huga.  Með þessu er dregið úr sveiflum, eins og þeim sem margir lífeyrisþegar hafa upplifað á tekjum sínum á síðustu árum.

Til að lækka enn frekar vaxtastig í landinu, telja Hagsmunasamtök heimilanna nauðsynlegt að setja þak á vexti ríkisskuldabréfa. Vextir ríkisskuldabréfa eiga alltaf að senda þau skilaboð út til fjárfesta, að hér á landi sé búist við stöðugleika. Ríkissjóður á því ekki að þurfa og á jafnvel að vera óheimilt að gefa út skuldabréf með hærri en 5% óverðtryggðum vöxtum. Takist ríkissjóði ekki að selja skuldabréf með slíkum vöxtum án þess að því fylgi mikil afföll, þá verður ríkið einfaldlega að draga saman í útgjöldum. Vextir ríkisskuldabréfa setja neðri mörk þeirra vaxta sem atvinnulífið og fjármálakerfið getur boðið á sínum skuldabréfum. Í flestum tilfellum verður atvinnulífið meira að segja að bjóða 2 - 4% hærri vexti á sínum skuldabréfum til að fjárfestar líti við þeim. Það veldur meðal annars hærra vöruverði og þar með meiri verðbólgu. Fjármálafyrirtæki telja sig síðan geta elt ríkissjóð með sína vexti sem skilar sér í hærri vöxtum Seðlabanka Íslands, hærri fjármögnunarkostnaði bæði atvinnulífs og heimila, hærra vöruverði og loks endar þetta allt í verðbótum verðtryggðra lána, eins og framkvæmd verðtryggingarinnar er því miður í dag.

Lokaorð
Framangreindar tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna virka sjálfsagt róttækar við fyrstu sýn, en saman mynda þær þó góða, sanngjarna og framkvæmanlega heild.

Samtökin telja að tillögurnar feli í sér mjög mikilvægar og nauðsynlegar breytingar á fjármálakerfinu og hagkerfinu í heild. Snúa verður við stöðugri skuldaaukningu heimilanna með markvissum og samhæfðum aðgerðum. Snúa verður af þeirri braut að afkoma lífeyrissjóðanna skipti meira máli en afkoma sjóðfélaganna. Sjóðfélagi sem á húseign sína skuldlitla um það leyti sem hann hefur töku lífeyris er betur settur, en sá sem er með verulega skuldsetningu og fær 20% hærri lífeyri. Lífeyrissjóðirnir verða því að taka þátt í að koma á jafnvægi í þjóðfélaginu með því að gefa eftir hluta krafna sinna á Íbúðalánasjóð, enda gátu þeir, ekki frekar en aðrir, reiknað með slíkri hækkun á vísitölu neysluverðs og þar með á verðtryggðum lánum eins og raunin varð. Á sama hátt er það fjármálafyrirtæki betur sett, sem er með virkan viðskiptavin sem greiðir skilvíslega af lánum sínum og nýtir aðra þjónustu fyrirtækisins, en það fjármálafyrirtæki sem hefur safnað til sín eignum fjölmargra viðskiptavina sinna, með tilheyrandi rekstrarkostnaði, án þess að hafa möguleika á að selja og fyrrverandi eigendur eru orðnir óvirkir vegna þess að þeir treysta ekki nokkru fjármálafyrirtæki fyrir þeim litlu peningum sem viðkomandi hafa ennþá til ráðstöfunar.

Eitruð lán verður að fjarlægja úr hagkerfinu. Finna verður leið til að gera það hratt og á árangursríkan hátt. Tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna eru ákveðin og, að mati samtakanna, raunhæf tilraun til að finna slíka leið. Tillögurnar þarfnast nánari útfærslu, enda eru krókar og kimar núverandi vanda íslensks hagkerfis það margir að áhugamannasamtök hafa ekki burði né getu (þrátt fyrir mikla hugmyndaauðgi, dugnað og metnað stjórnarmanna) til að þekkja þá alla. Augljóst er að ef haldið verður áfram á þeirri braut sem fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra og fjármálafyrirtækin hafa markað, dragast sífellt fleiri einstaklingar, fyrirtæki og sveitarfélög ofan í hyldýpi yfirskuldsetningar og greiðsluþrots.

Auðvelt er að yfirfæra tillögur og hugmyndir samtakanna á fleiri lánaform en húsnæðislán og því getur í þeim falist mun víðtækari lausn en lagt er af stað með.

Tími ákvörðunarfælni stjórnvalda og fjármálafyrirtækja er liðinn. Hagsmunasamtök heimilanna krefjast þess að gripið verði til víðtækra aðgerða til að rétta nú þegar við hag skuldsettra heimila.  Kreppan mun bara dýpka eftir því sem dregið er á langinn að fara út í löngu tímabærar aðgerðir. Heimilin sem eru grunnstoð samfélagsins geta ekki staðið af sér enn einn hamfaravetur.

Í september 2010
Hagsmunasamtök heimilanna
www.heimilin.is